Màn hình máy tính hiển thị dải màu xanh mướt trải dài trên mô hình 3D của cụm ngàm kẹp. Cậu kỹ sư thiết kế trẻ tuổi ngồi đối diện tôi, ngực hơi ưỡn ra. Cậu ta vừa chỉ tay vào màn hình, vừa thao thao bất tuyệt rằng thiết kế này đã được tối ưu hóa toàn diện. Phần mềm mô phỏng phần tử hữu hạn (FEA) báo an toàn tuyệt đối dưới tải trọng tĩnh hai tấn. Hệ số an toàn là 2.5. Không một điểm tập trung ứng suất nào hiện màu đỏ.
Hoàn hảo.
Cậu ta tin sái cổ vào cái ma trận điểm ảnh trên màn hình 4K. Cậu ta gõ phím, phần mềm chạy, lưới chia đều tăm tắp, và cậu ta nghĩ mình đang nắm giữ chân lý.
Tôi không vội phản bác. Ngồi ở phòng R&D này đủ lâu, tôi hiểu cái khoảng cách chết người giữa một bản vẽ tĩnh và môi trường động lực học thực tế. Tôi nhấc cái nguyên mẫu bằng nhôm vừa gia công CNC dưới xưởng lên. Cậu ta set trên máy tính bề mặt nhẵn thín, dung sai lắp ghép 0.01 mm. Khít khịt. Trơn tuột.
Nhưng nhôm ngoài đời không phải là những con số vô tri trong phòng lạnh. Mũi dao phay chạy qua để lại những vết sọc vi mô trên bề mặt kim loại. Lắp ráp cụm này vào máy, cọ xát cơ học cộng với vòng quay mười nghìn vòng một phút sẽ đẩy nhiệt độ lên 60, 70 độ C. Nhôm giãn nở. Độ khít 0.01 mm kia biến mất, thay vào đó là sự rơ lắc. Chỉ cần rơ vài phần trăm ly, lực ly tâm sẽ dội ngược lại, tạo ra những rung động bần bật. Những vết sọc dao phay li ti lúc này trở thành điểm tập trung ứng suất, xé toạc các vi cấu trúc, và cuối cùng… nghiền nát cụm ổ bi bên trong.
Và Người đời hay ném vào mặt nhau cụm từ “Hiệu ứng Dunning-Kruger” để châm biếm. Mấy bài báo trên mạng định nghĩa nó là sự ảo tưởng của kẻ kém cỏi. Nghe đầy mùi phán xét và thượng đẳng.
Nhưng nếu nhìn nó dưới góc độ của khoa học đo lường, nó chỉ là một hiện tượng cơ học hiển nhiên.
Tại sao cậu kỹ sư kia tự tin? Vì “độ phân giải” trong công cụ nhận thức của cậu ta vẫn còn quá thấp. Giống như lúc chạy phần mềm FEA, nếu bạn set kích thước chia lưới (mesh size) quá to, thì những điểm gãy nứt siêu nhỏ ở các góc lượn sẽ bị lấp liếm đi. Phần mềm tự động làm phẳng mọi thứ. Nó báo xanh. Bạn thấy an toàn.
Sự mù lòa của công cụ đo lường tạo ra ảo giác hoàn hảo.
Sự tự tin của kẻ mới vào nghề không sinh ra từ thói kiêu ngạo ác ý. Nó sinh ra từ việc họ không có đủ dữ liệu thực tế để biết thế giới này phức tạp và tàn nhẫn đến mức nào. Để biết mình đang sai ở đâu, người ta cần một cái lưới chia cực kỳ mịn, một trình độ rất cao để nhìn ra hàng ngàn biến số đang trực chờ bẻ gãy kết cấu (nhiệt, ma sát, độ mỏi vật liệu). Khổ nỗi, năng lực để nhận ra mình kém, lại chính là năng lực của người giỏi.
Dạo này buổi tối rảnh, tôi vọc vạch viết code. Cày ngôn ngữ Rust. Nó là loại ngôn ngữ kiến trúc bậc thấp, can thiệp sâu vào bộ nhớ. Tôi thấy đám trẻ học mấy ngôn ngữ web ăn liền, code vài tháng, giao diện chạy mượt mà là vỗ ngực xưng chuyên gia. Hệ thống dọn rác (garbage collector) của phần mềm đã lẳng lặng đi hốt hết những vùng nhớ rò rỉ phía sau lưng chúng. Chúng không thấy lỗi, nên chúng nghĩ mình thiên tài.
Còn Rust thì lôi tuột bạn xuống mặt đất. Nó có một cái trình biên dịch (compiler) tàn khốc. Bạn sai một chút về vòng đời biến, sai một cái quyền sở hữu (ownership), nó báo lỗi đỏ quạch, cấm chạy ngay từ lúc gõ phím. Càng đi sâu vào lõi, cái thước đo càng chi tiết, bạn càng thấy mình giống một thằng ngốc. Những gã kỹ sư cạo cội ngồi viết lõi hệ điều hành lại là những gã hay gãi đầu gãi tai nhất.
Tôi nhìn cậu kỹ sư trẻ, bỗng nhớ lại mình mười mấy năm trước.
Hồi đó, tôi cũng từng đứng đập tay xuống bàn họp ban giám đốc bôm bốp. Trình bày về một hệ thống dẫn động dùng vật liệu composite mới. Bản vẽ đẹp như tranh. Tôi cãi tay đôi với bất kỳ ai dám nghi ngờ. Đáy giếng của tôi lúc đó to đúng bằng miệng cái ống nước.
Sáu tháng sau, mẫu test đầu tiên nổ tung trong buồng thử nhiệt động. Tôi chỉ chăm chăm tính độ bền kéo tĩnh, mà hoàn toàn mù tịt về ứng suất nhiệt sinh ra do ma sát trượt của các sợi carbon bên trong nền nhựa epoxy. Cú tát đó của vật lý thực sự đau.
Thị cố. Cho nên, vạn sự vận hành đều có lý của nó.
Sự ngông nghênh của người thiếu hiểu biết vốn dĩ đang tuân theo đúng quy luật nhiệt động lực học. Bạn nung một khối thép phôi. Khi nó đỏ rực, thể tích nó phình to ra. Choán chỗ. Rực rỡ. Nhưng cấu trúc phân tử bên trong lúc đó rất lỏng lẻo, bọt khí đầy rẫy.
Muốn nó chịu lực được, bắt buộc phải đưa vào đe, quai búa, rồi nhúng thẳng vào bể dầu lạnh. Tiếng xèo xèo bốc khói đó là lúc sự giãn nở nhiệt bị triệt tiêu, bọt khí bị ép vỡ, kết cấu hạt co rút lại. Nó nhỏ đi. Xám xịt hơn. Lạnh lẽo hơn. Nhưng độ cứng tăng vọt.
Áp lực từ thực tại bóp nát cái vỏ bọc phình to ảo giác. Sự sụp đổ đó là điều kiện bắt buộc để định hình. Đó là lúc người ta thôi nhìn vào dải màu xanh an toàn tĩnh lặng trên màn hình, mà bắt đầu đem mẫu đi ép rung, đo biến dạng, thử mỏi bề mặt. Sự tự ti bắt đầu xuất hiện, nhưng đó là sự thu mình của một kết cấu hạt đang được nén chặt lại để trở nên sắc bén.
Làm dự án Vi Vô Vi, chúng tôi bám vào cái lõi này.
Không rên rỉ về những “chấn thương tâm lý” khi bị đời vùi dập. Đã là máy móc thì bảo dưỡng, hỏng thì thay linh kiện, sai số thì canh chỉnh. Chữa lành cái gì? Nhân quả là lực và phản lực. Bạn nén một thiết kế đầy ảo tưởng vào thực tại, thực tại sẽ dội lại một lực ma sát và nhiệt lượng tương đương để bẻ gãy nó.
Muốn giải quyết những bài toán lớn, việc đầu tiên là tự đập vỡ cái nhiệt kế kiêu ngạo của chính mình. Chấp nhận rằng cái phần mềm trong đầu mình đang chia lưới quá to. Khi biết mình chỉ là một con ốc vít, ta sẽ làm đúng việc siết chặt hai mặt bích, tính toán lực siết bù trừ nhiệt, chứ không mộng du nghĩ mình có thể gánh vác cả một cái trục khuỷu.
Cậu kỹ sư thiết kế vẫn nhìn tôi, ánh mắt chờ đợi một lời khen ngợi cho cái mô hình 3D tĩnh lặng hoàn hảo kia.
Tôi đẩy khối nhôm nguyên mẫu nguyên khối và xấp bản vẽ về phía cậu ta.
“Xuống phòng lab. Lắp cụm này vào bệ thử động lực. Cấp tải biến thiên liên tục, giả lập nhiệt độ buồng máy 60 độ C. Chạy ép rung trong vòng hai tiếng.”
Cậu ta hơi khựng lại.
“Xong rồi tháo tung nó ra,” tôi nói tiếp, nhịp đều đặn. “Mang cái ngàm nhôm đi xịt dung dịch thẩm thấu (PT) xem có vết nứt mỏi chân chim nào xuất hiện ở các vệt dao phay không. Soi luôn cụm vòng bi xem có bị lực văng xé rách không. Có kết quả test động rồi hẵng mang lên đây.”
Nụ cười trên môi cậu ta tắt hẳn. Lẳng lặng ôm khối nhôm bước ra ngoài. Tiếng cửa kính phòng R&D khép lại êm ru. Tôi không cần phải thuyết giáo hay giảng giải về Dunning-Kruger. Lực xé của máy test rung và nhiệt độ sẽ dạy cậu ta bài học về “độ phân giải” của sự thật tốt hơn bất kỳ ngôn từ nào.
Tôi quay về màn hình máy tính. Đoạn code Rust tối qua viết dở vẫn đỏ lòm báo lỗi “borrow checker” ở dòng 142. Trình biên dịch đang lạnh lùng tát thẳng vào sự bất cẩn của tôi trong việc quản lý bộ nhớ.
Đưa tay cầm cốc trà mạn pha từ sáng lên, nhấp một ngụm. Nước đã nguội ngắt, để lại một vị chát xít dính chặt nơi cuống họng. Đặt tay lên bàn phím. Bắt đầu gỡ lỗi.
