Mảnh phoi thép tiện từ cỗ máy CNC rơi xuống sàn, kêu một tiếng “xoảng” khô khốc. Góc cắt bị cháy đen. Mũi dao tiện hỏng rồi. Tốc độ nạp dao hơi nhanh, hoặc dung dịch làm mát không bơm tới kịp. Đơn giản là vật lý. Ma sát sinh nhiệt, nhiệt làm mềm kim loại, và khi lực đẩy vượt qua giới hạn chịu đựng, vật liệu vỡ.
Tôi khom người nhặt mảnh phoi lên, miết ngón tay cái qua cạnh sắc lẹm của nó. Dầu cắt máy dính rít, ngai ngái mùi hóa chất. Trong xưởng này, mọi thứ đều rành mạch. Lực bao nhiêu, độ cứng thế nào, dung sai bao nhiêu zem. Máy móc không biết nói dối. Vật liệu không biết đóng kịch. Một khối thép C45 chịu được lực kéo bao nhiêu, người ta đem vào máy test kéo, kéo đến khi nó đứt phựt làm đôi, ghi lại con số, thế là xong.
Nhưng con người thì không có cái máy test nào như thế cả.
Chiều hôm qua, tôi ngồi trong phòng họp. Ghế bọc da, máy lạnh chạy ro ro. Tròn mười lăm năm làm nghề, giờ cái biển tên trên bàn ghi chữ “Giám đốc R&D”. Cấp trên ngồi đối diện. Mấy ông trong ban giám đốc nhìn tôi, chờ đợi. Một bản vẽ hệ thống truyền động mới. Họ muốn giảm trọng lượng xuống 20% nhưng vẫn phải chịu tải như cũ. Một bài toán khó.
Họ nhìn tôi như nhìn một cuốn từ điển sống, một cỗ máy đẻ ra giải pháp. Cái ánh mắt đầy áp lực đẩy không khí trong phòng đặc quánh lại.
Và ngay lúc đó, đầu tôi trắng xóa.
Không phải tôi không biết tính. Nếu vứt tôi vào một góc tĩnh lặng, tôi có thể vạch ra đường đi của từng lực cắt, từng ứng suất uốn trên cái trục đó. Nhưng dưới ánh mắt ép uổng của cấp trên, dưới cái gánh nặng của danh xưng “chuyên gia”, não tôi đình công. Tôi ngồi đó, gật gù, miệng nói mấy câu chung chung về hệ số an toàn.
Bên trong, có một giọng nói thì thầm: Mình chả biết cái mẹ gì cả. Mình chỉ đang đoán mò. Sắp rồi, sắp bị lộ rồi. Bọn họ sắp nhận ra thằng cha này không hề giỏi như họ tưởng, chỉ là một gã may mắn lừa được mọi người đến tận cái ghế này.
Người đời gọi cái cảm giác đó là “hội chứng kẻ mạo danh”.
Trước đây, tôi thường nghĩ nó giống hệt hiện tượng “rỗ khí” (porosity) trong đúc kim loại. Khi bạn rót nhôm lỏng vào khuôn, nếu nhiệt độ không chuẩn hoặc rót quá nhanh, không khí không thoát kịp sẽ bị kẹt lại bên trong. Đúc xong, cái chi tiết máy nhìn bên ngoài láng o, bóng lộn. Cầm lên nặng trịch. Đẹp. Nhưng ẩn sâu dưới lớp vỏ hoàn hảo ấy là những lỗ hổng không khí li ti. Kẻ mạo danh chính là cái lỗ hổng đó. Cái vỏ bọc bên ngoài được mạ crom sáng loáng bởi những chức danh, bằng cấp, những lời tung hô. Nhưng sâu bên trong, ta biết rõ sự rỗng tuếch của mình. Ta nơm nớp lo sợ một ngày nào đó, đời sẽ giáng một búa trúng ngay cái rỗ khí ấy, và ta sẽ vỡ vụn, phơi bày cái ruột rỗng lếch thếch ra ngoài.
Nhưng sáng nay, khi cầm cái ốp nhựa của cụm bơm mới nhập về, tôi lại nghĩ khác.
Cái ốp bằng nhựa polymer, bề mặt mịn màng, không một vết lõm, không một chút cong vênh, dù thành nhựa cực mỏng. Đây là sản phẩm của công nghệ ép phun siêu tới hạn – người ta gọi là công nghệ MuCell. Quy trình của nó lạ đời lắm. Người ta không cố hút hết khí ra như đúc thông thường. Ngược lại, người ta chủ động bơm khí nitơ hoặc cacbonic ở trạng thái siêu tới hạn vào dòng nhựa lỏng. Khi nhựa được bắn vào khuôn, áp suất giảm đột ngột, khí gas bung ra, tạo thành hàng triệu, hàng tỷ những bóng khí siêu vi – kích thước chỉ vài micromet – phân bổ đều tăm tắp trong ruột vật liệu.
Kết quả là gì? Miếng nhựa nhẹ đi một phần ba. Sức căng bề mặt đồng đều, triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng co ngót. Nó bền hơn, định hình chính xác hơn, và bề mặt thì đẹp không tì vết.
Hóa ra, rỗ khí không phải lúc nào cũng là phế phẩm. Nếu biết cách tạo ra nó ở dạng “siêu vi”, phân tán đều và chấp nhận nó như một phần kết cấu, nó lại biến một khối đặc tù túng thành một hệ thống tối ưu.
Cái hội chứng mạo danh trong đầu tôi, có lẽ cũng cần được vận hành theo kiểu MuCell này.
Sự hoảng sợ xuất hiện khi ta cố giữ một cái rỗ khí khổng lồ, đen kịt và cô độc ở giữa lòng ngực, rồi bọc bên ngoài bằng lớp vỏ bọc sĩ diện cứng ngắc. Cái túi khí đó càng to, kết cấu tâm lý càng dễ gãy. Nhưng nếu ta đem cái sự hoảng sợ đó xé nhỏ ra? Biến nó thành những bong bóng tự vấn siêu vi, lặn sâu vào từng thớ thịt, từng quyết định hằng ngày?
Sự tự nghi ngờ lúc này không còn là hố sâu kéo ta xuống. Nó là những khoảng trống đàn hồi.
Một kỹ sư không biết nghi ngờ bản thân là một gã nguy hiểm. Gã sẽ bước vào xưởng với cái đầu đặc sệt sự tự mãn, nghĩ rằng mình đã biết hết mọi thứ trên đời. Gã sẽ phớt lờ tiếng rít bất thường của mũi khoan, bỏ qua vết nứt chân chim trên bản lề. Vì gã nghĩ gã luôn đúng. Cái tôi đặc ruột và cứng nhắc của gã sẽ gãy khục ngay khi thực tế va đập vào, giống như thanh thép đặc giòn rụm trước áp lực uốn.
Còn người biết “mạo danh” ở mức độ siêu vi? Họ điềm đạm hơn. Họ biết bên trong mình luôn có những khoảng trống chưa hoàn thiện. Sự nghi ngờ dịu dàng ấy giữ cho họ sự tỉnh táo. Họ kiểm tra lại bản vẽ hai lần. Họ lắng nghe người thợ hàn già phân tích về đường đi của xỉ. Họ không sợ mình sai, vì họ vốn đã chấp nhận mình là một kết cấu chứa những khoảng rỗng.
Chính cái cấu trúc xốp vi mô đó làm cho con người ta nhẹ đi. B bớt gánh nặng của việc phải “vĩ đại”. Nó triệt tiêu sự cong vênh (warping) của cái tôi khi đối diện với những lời khen chê ngoài xã hội.
Thị cố. Cho nên, vạn vật vốn dĩ không có định tính tuyệt đối đúng hay sai. Đúc lỗi sinh ra rỗ hoác thì hỏng, nhưng ép phun chủ động tạo bong bóng vi mô thì thành siêu phẩm. Vấn đề không phải là trong lòng bạn có sự sợ hãi hay không, mà là bạn phân bổ sự sợ hãi đó như thế nào.
Tôi nhìn cái cây đa mọc chênh vênh ngoài bờ rào khu công nghiệp. Bộ rễ của nó to bự, xù xì. Khi cái rễ đâm xuống đất, gặp một hòn đá tảng cứng ngắc, nó uốn lượn, bám chặt vào bề mặt nhám của tảng đá, men theo kẽ nứt mà đi xuống tiếp. Hình thù của nó trở nên méo mó, thô ráp, bụi bặm. Nhưng nó thật. Rễ cây không mọc lơ lửng trên không trung để cố tỏ ra thanh cao hay hoàn hảo. Nó bám vào thực tại. Nó tuân theo nguyên lý phát triển tự nhiên: vướng ở đâu, uốn ở đó. Thuận theo lực mà đi.
Vô Vi không phải là ngồi im há miệng chờ sung, cũng chẳng phải mấy thứ rên rỉ ủy mị mà người ta hay dùng để trốn tránh áp lực. Bản chất của cỗ máy tâm trí đang vận hành hoàn toàn đúng theo nguyên lý nhân quả. Kỳ vọng bản thân phải đặc ruột, hoàn hảo, thì đầu ra nó báo lỗi mạo danh. Chấp nhận mình có những khoảng trống vi mô, tự khắc hệ thống chạy êm.
Lão Tử nói: “Nhào đất sét làm chén bát, nhờ chỗ rỗng không mà chén bát mới dùng được.”
Tuần trước, cậu kỹ sư trẻ phòng tôi nộp bản nháp tính toán khuôn dập. Cậu ta rụt rẻ, tay run run đẩy tờ giấy A4 qua mép bàn. Mặt cắt không còn hột máu. Tôi liếc qua, thấy ngay một lỗi sai ở khâu tính ứng suất cắt. Cậu ta nhắm mắt lại, chắc mẩm trong đầu rằng cái mác “kỹ sư giỏi tốt nghiệp loại ưu” của mình sắp bị lột sạch.
Tôi khoanh tròn chỗ sai, gõ gõ đầu bút: “Chỗ này lực dồn góc hẹp quá, dập xuống là nứt phôi ngay. Sửa lại bán kính góc lượn.”
Không chê bai. Không phán xét tư chất. Tôi chỉ nói về lực.
Cậu ta mở mắt, nhìn tờ giấy, rồi thở hắt ra một hơi dài. Cơ mặt giãn ra. Cậu ta nhận ra tôi không soi xét sự tồn tại hay lòng tự trọng của cậu. Tôi chỉ soi cái rãnh trên kim loại. Cậu ta vừa nạp thêm một bong bóng khí nhỏ vào kinh nghiệm của mình. Ngày mai, cậu ta sẽ vẽ tốt hơn, không phải vì cậu ta trở thành siêu nhân, mà vì cậu ta đã bớt sợ sự thiếu sót.
Tách cái “Tôi” ra khỏi công việc. Khi cái “Tôi” không còn nằm giữa chảo lửa, thì áp lực không còn chỗ bám. Không có ai là kẻ mạo danh cả, vì ngay từ đầu làm gì có cái hình mẫu thật nào cố định để mà mạo danh? Mọi thứ đều đang vận động, đang tự sửa lỗi, đang lớn lên. Giống như dòng nhựa lỏng mang theo những hạt khí siêu vi, điền đầy vào khuôn, rồi nguội đi, hóa thành một hình hài vững chãi.
Hôm qua, sau khi đầu óc trống rỗng trong cuộc họp, tôi nhìn thẳng vào mắt sếp, hạ giọng: “Hiện tại tôi chưa có thông số chính xác để trả lời câu hỏi này. Phương án tối ưu nhất chưa rõ ràng. Tôi cần thêm hai ngày để chạy mô phỏng lại các biến dạng nhiệt.”
Phòng họp im lặng. Ông sếp gật đầu, ghi chú gì đó vào sổ rồi chuyển sang gạch đầu dòng tiếp theo.
Cái vỏ bọc sụp xuống. Nhẹ bẫng. Chẳng có vụ nổ nào xảy ra. Chẳng có ai quan tâm đến cái chức danh hay sĩ diện của tôi bằng chính tôi cả. Họ chỉ quan tâm đến việc cái trục máy đó có gãy hay không.
Tôi vuốt lại bụi kim loại bám trên đầu ngón tay. Vết xước nhỏ xíu do mảnh phoi cứa vào hơi rát.
Bản vẽ hệ thống truyền động vẫn nằm đó trên mặt bàn, chằng chịt những con số đỏ. Dưới xưởng, tiếng búa nện vào đe vẫn vang lên chan chát. Nhịp điệu đều đặn. Cục sắt vẫn là cục sắt. Lực ép vẫn là lực ép.
Tôi ném mảnh phoi hỏng vào thùng rác sắt dưới gầm bàn. Tiếng kim loại va đập khô khan. Cốc trà mạn pha từ sáng đã nguội ngắt, nổi váng mỏng. Đưa tay cầm cốc lên, nhấp một ngụm đắng nghét.
