Giữa cái nóng oi ả của những toan tính đời thường, có bao giờ bạn khát một ngụm nước lọc mát lành? Chúng ta thường mải miết đi tìm những triết lý cao siêu ở tận đẩu tận đâu, mà quên mất rằng bài học vĩ đại nhất về sinh tồn lại đang lặng lẽ chảy ngay bên cạnh mình mỗi ngày.
Ở chương 8 của Đạo Đức Kinh, Lão Tử không nói chuyện trên trời, cũng chẳng dùng những khái niệm trừu tượng nữa. Ông chỉ tay xuống dòng nước dưới chân, mượn một giọt nước mộc mạc để vẽ nên chân dung của một con người thấu Đạo, sống trọn vẹn và tự do nhất giữa thế gian ồn ào.
Pha một ấm trà, tĩnh lại một nhịp, chúng ta cùng đọc và ngẫm về Đạo của Nước.
“Thượng thiện nhược thủy.
Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ ư Đạo.
Cư thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng, động thiện thì.
Phù duy bất tranh, cố vô vưu.”
(Tạm dịch: Bậc thiện cao nhất thì giống như nước. Nước khéo làm lợi cho vạn vật mà không tranh giành, ở nơi mà mọi người đều ghét, cho nên nước rất gần với Đạo. Ở thì chọn chỗ đất thấp, tâm trí thì giữ cho thâm sâu, giao tiếp thì chân thành tử tế, nói năng thì giữ chữ tín, cai trị thì ngay ngắn bình yên, làm việc thì vươn tới năng lực hiệu quả, hành động thì hợp thời cơ. Chỉ vì không tranh giành, nên không bao giờ mang lỗi lầm, oán trách.)
Mở đầu chương, Lão Tử khẳng định một mệnh đề sắc như dao: “Thượng thiện nhược thủy” (Bậc thiện cao nhất giống như nước).
Tại sao lại là Nước? Vì nước mang trong mình hai đặc tính vĩ đại nhất của Tự nhiên: “Thiện lợi vạn vật nhi bất tranh” (Làm lợi cho vạn vật mà không tranh giành) và “Xử chúng nhân chi sở ố” (Sẵn sàng ở nơi mà đám đông chê ghét).
Cứ nhìn một trận mưa rào rớt xuống mảnh đất khô cằn. Nước âm thầm tưới tẩm cho cái cây khôn lớn, cho đóa hoa bung nở. Nhưng khi nụ hoa hé nở rực rỡ, người ta xúm lại khen bông hoa đẹp, có ai ngước lên trời khen ngợi và biết ơn giọt nước đâu? Thế mà nước chẳng bao giờ hờn dỗi, chẳng bao giờ lên tiếng đòi chia phần công trạng. Nước cống hiến trọn vẹn rồi lặng lẽ thấm vào đất, trôi đi.
Con người thế gian thì ngược lại, ai cũng thích bấu víu ở chỗ cao sang, sáng sủa, rực rỡ. Chỗ nào thấp kém, nhơ nhuốc, vất vả thì đùn đẩy cho nhau. Nước thì khác, nó tự động chảy về chỗ trũng, len lỏi vào những rãnh mương bùn lầy để gột rửa bụi bặm cho đời. Sẵn sàng gánh vác những bề bộn mà đám đông chê bai từ chối, lại chẳng màng tranh danh đoạt lợi, chính vì thế mà bản thể của Nước sát thủng với Đạo nhất (“Cố cơ ư Đạo”).
Nếu mang tinh thần này vào công sở hay đời sống, ta bỗng thấy mọi thứ nhẹ nhàng đi rất nhiều. Một người thực sự có giá trị cốt lõi trong tổ chức không phải là người lúc nào cũng tranh nói to nhất trong phòng họp để phô trương bản thân. Giá trị thực nằm ở những con người lặng lẽ xắn tay áo vào gỡ những bài toán hóc búa, dọn dẹp những đống “bề bộn” mà chẳng ai muốn đụng tay, giúp đồng nghiệp thành công mà không đòi ghi danh tạc tượng. Không ai dở hơi đi tranh giành với họ, vì họ đã lùi về cái chỗ mà chẳng ai muốn giành. Nhưng chính ở vị trí “thấp” ấy, nền móng của họ lại vững chãi đến mức không một thế lực nào lay chuyển nổi.
Tiếp theo, Lão Tử chẻ nhỏ đặc tính của Nước thành 7 ứng xử tuyệt diệu để mài giũa một con người:
- Cư thiện địa (Ở chỗ thấp, khiêm nhường): Nước luôn tự tìm về chỗ thấp để dung chứa. Con người cũng vậy, biết đặt mình ở vị thế khiêm tốn thì mới học hỏi được tinh hoa từ xung quanh. Đừng đua đòi vay mượn mua nhà lầu xe hơi quá sức chỉ để khoe mẽ. Tìm một góc sống mộc mạc, yên bình, một công việc phù hợp với mức năng lượng của mình, thuận theo tự nhiên, đó là “thiện địa”.
- Tâm thiện uyên (Tâm trí tĩnh lặng, thâm sâu): “Uyên” là vực sâu. Nước càng sâu thì mặt hồ càng tĩnh lặng và trong vắt. Nhiều khi giữa những ồn ào áp lực của công việc, bị cấp trên dồn ép, ta dễ sinh ra lúng túng, không nghĩ được gì. Lúc đó, bản năng là cố gồng lên để nói, để phân bua, nhưng càng nói lại càng rối rắm. Ứng dụng “thiện uyên” là biết dừng lại, im lặng. Im lặng không phải là kém cỏi, mà là để cho những cặn bã bùn nhơ của cảm xúc lắng xuống đáy. Giữ cho mặt hồ tâm trí phẳng lặng, ta tự khắc nhìn thấu chân tướng vấn đề.
- Dữ thiện nhân (Cư xử chân thành, bình đẳng): Nước tắm mát cho đóa hồng kiêu sa, và cũng tưới tẩm cho ngọn cỏ dại ven đường, không mảy may phân biệt đối xử. Sự tử tế thực sự Vô Vi không phải là chạy theo các trào lưu bề nổi, hay rao giảng mấy câu từ “chữa lành” sáo rỗng mệt mỏi của thời đại. Lòng tốt mộc mạc lắm: Cứ thuận theo tự nhiên, đối đãi chân thật, mang lại giá trị thiết thực cho người xung quanh mà không kẹt vào định kiến hèn sang.
- Ngôn thiện tín (Nói lời giữ chữ tín): Lời nói của người hiểu Đạo giống như thủy triều. Trăm năm, ngàn năm thủy triều vẫn lên xuống đúng giờ, không bao giờ sai hẹn. Chẳng cần đao to búa lớn thề non hẹn biển, cứ ít lời thôi, nhưng đã nói ra là chắc chắn làm được.
- Chính thiện trị (Hành xử công tâm): Mặt nước luôn tự tìm về trạng thái thăng bằng tuyệt đối. Khi vận hành một hệ thống, một đội nhóm hay quản lý nếp nhà, hãy giữ sự minh bạch, bằng phẳng như mặt nước. Không thiên vị, không ép uổng, tự nhiên vạn sự sẽ êm ấm, quy củ.
- Sự thiện năng (Làm việc linh hoạt, năng lực uyển chuyển): Đây là sức mạnh vĩ đại nhất của Nước. Đổ nước vào ly, nước mang hình cái ly. Đổ vào bình vuông, nước hình vuông. Nước mềm mại, mỏng manh vô cùng, nhưng khi cần, nó hội tụ lại thành tia áp lực cắt đứt cả thép tảng, xuyên thủng đá cứng. Khi giải quyết công việc, đừng cứng nhắc cố chấp vào một phương pháp. Tùy cơ ứng biến, hoàn cảnh nào thì linh hoạt theo nếp đó để gặt hái hiệu quả tối ưu.
- Động thiện thì (Hành động đúng thời cơ): Nước mùa xuân thì tan chảy tưới tắm, mùa đông thì ngưng đọng thành băng tuyết tĩnh lặng. Nó biết khi nào cần bốc hơi thành mây, khi nào cần trút xuống làm mưa. Đời người cũng thế, vạn sự đều có thời điểm. Phải biết lúc nào nên tiến lên bung sức mạnh mẽ, lúc nào nên tĩnh lặng lùi về chờ thời. Hành động nương theo hoàn cảnh khách quan, tuyệt đối không cưỡng cầu.
Lão Tử gom toàn bộ sự uyên áo đó lại bằng một câu kết luận giải thoát mọi muộn phiền: “Phù duy bất tranh, cố vô vưu.” (Chỉ vì không tranh giành, nên không bao giờ bị oán trách).
Nhiều người nghe chữ “bất tranh” (không tranh) lại nhíu mày tưởng đó là sự yếu hèn, bạc nhược, buông xuôi mặc kệ đời trôi dạt. Không hề! Nước có bạc nhược đâu? Nó vẫn mải miết tưới tắm vạn vật, nó vẫn chảy dài ra tận đại dương, nó vẫn mang sức mạnh dời non lấp biển. Nhưng nó làm mọi thứ mà không tạo ra lực ma sát. Nó không bận tâm chứng minh “Ta đây là nước, ta vĩ đại lắm”.
Khi bạn làm việc bằng năng lực thực chất, dốc lòng cống hiến giá trị cho đời mà ném bỏ được cái tôi kiêu ngạo, vứt đi cái ham muốn giẫm đạp lên người khác để leo cao, thì bạn đã chạm ngõ trạng thái “bất tranh”. Bạn không giành giật ánh hào quang, chẳng ai có lý do gì để ghen ghét, đâm thọc hay hạ bệ bạn. Bạn cứ lầm lũi làm việc thuận theo tự nhiên, không gò ép bản thân phải trở thành một cái khuôn mẫu thành đạt do xã hội quy định. Nhờ thế, tâm trí vắng bóng hoàn toàn sự dằn vặt, âu lo.
Gấp lại chương 8, ta như vừa nốc cạn một ly nước lọc trong vắt, thanh khiết giữa buổi trưa hè oi ả. Ta nhận ra chân lý chẳng ngự trị ở chín tầng mây hay trong những mớ lý thuyết hàn lâm phức tạp nào cả. Đạo nằm ngay trong từng giọt nước tĩnh tại dưới chân ta.
Giữ cho tâm hồn sâu thẳm phẳng lặng trước mọi cuồng phong áp lực, sống khiêm nhường không phô trương, uyển chuyển bao dung với mọi sự khác biệt, và cứ miên man trao đi những điều tử tế thuận theo tự nhiên. Sống được như Nước, ta không chỉ tự tìm thấy sự tự do, bình an tuyệt đối cho chính mình, mà còn vô hình trung đắc nhân tâm, làm cho vạn vật xung quanh được sinh sôi nảy nở. Một lối sống giản dị, mộc mạc thôi, nhưng chứa đựng sức mạnh vô song của Đạo Vi Vô Vi.
