Càng sống lâu giữa cái guồng quay vội vã của thời đại, ta càng thấy con người ta bị cuồng tín bởi chữ “Hơn“. Đã có nhà, phải đổi nhà to hơn. Dự án đang tốt, phải cày cuốc ép nó tăng trưởng gấp đôi, gấp ba. Chức vị cao rồi, lại toan tính mưu lược để trèo lên cái ghế quyền lực nhất. Hệ giá trị của xã hội lúc nào cũng cổ vũ chúng ta phải vắt kiệt sức lực để leo lên đỉnh, phải lấp đầy mọi khoảng trống trong cuộc đời bằng vật chất và danh vọng.
Nhưng có bao giờ, trên cái chặng đường mải miết rượt đuổi ấy, bạn bỗng thấy lồng ngực mình ngột ngạt, đầu óc căng như dây đàn chực đứt?
Đến Chương 9 của Đạo Đức Kinh, Lão Tử điềm tĩnh gõ một tiếng chuông cảnh tỉnh vĩ đại vào cái khát khao “muốn nữa, muốn mãi” của nhân loại. Bằng những hình ảnh mộc mạc nhất đời thường, ông chỉ cho chúng ta thấy ranh giới mong manh giữa sự trọn vẹn và sự đổ vỡ. Ông rọi sáng một đạo lý sinh tồn mà có khi con người phải trả giá bằng cả kiếp nhân sinh mới ngộ ra được: Nghệ thuật của sự dừng lại.
Hãy pha một ấm trà tĩnh lặng, ta cùng nhau bóc tách những dòng chữ sắc lẹm này.
“Trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ;
Sủy nhi nhuệ chi, bất khả trường bảo.
Kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ;
Phú quý nhi kiêu, tự di kỳ cữu.
Công thành thân thoái, thiên chi đạo.”
(Tạm dịch: Giữ cho đầy ắp, chẳng bằng dừng lại;
Mài cho nhọn sắc, không thể giữ được lâu.
Vàng ngọc đầy nhà, không ai giữ nổi;
Giàu sang mà kiêu ngạo, tự rước lấy họa.
Công việc hoàn thành rồi thì lui thân, đó là đạo Trời.)
Lão Tử mở đầu bằng hai câu tuyệt đẹp về quy luật giới hạn của vật lý và nhân sinh: “Trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ; Sủy nhi nhuệ chi, bất khả trường bảo.”
Bạn cứ thử cầm một ly nước và rót cho đầy ắp đến tận miệng ly xem. Chỉ cần tay bạn khẽ run một nhịp, hay bước đi một bước, nước lập tức trào ra ngoài, đổ lênh láng. Cái “đầy ắp” ấy bề ngoài trông có vẻ viên mãn, nhưng thực chất nó đẩy sự vật vào một trạng thái chông chênh, nguy hiểm và tiêu hao vô ích. Chẳng thà ta rót lưng chừng rồi dừng lại (“bất như kỳ dĩ”), ly nước tuy vơi nhưng ta cầm bước đi thong dong, chẳng sợ đánh đổ.
Lại nhìn vào một thanh gươm. Người ta cứ cố mài cho nó thật mỏng, thật nhọn, thật sắc bén rợn người. Nhưng vật liệu cơ khí có quy luật của nó. Càng mỏng, càng sắc thì lại càng giòn, càng dễ mẻ, dễ gãy và yếu ớt hơn (“bất khả trường bảo”).
Làm nghề kỹ thuật, thiết kế một hệ thống hay một cỗ máy, ta hiểu quá rõ điều này. Chẳng có kỹ sư nào ép một cái động cơ chạy liên tục ở 100% công suất tối đa của nó cả. Phải luôn chừa lại “dung sai”, luôn có ngưỡng an toàn ở mức 80% để cỗ máy được thở. Ép nó kịch trần, nó sẽ bốc cháy và vỡ vụn.
Nhưng con người lại thường xuyên từ chối để lại “dung sai” cho chính cuộc đời mình. Ta làm việc 16 tiếng một ngày, vắt kiệt nơ-ron thần kinh để cày tiền, ép cơ thể chạy ở mức quá tải. Ta nhồi nhét lịch trình kín đặc không chừa ra một khoảng thở tĩnh lặng nào. Ta tranh luận với người khác thì dùng lý lẽ mài cho thật “nhọn sắc”, châm chọc dồn đối phương vào chân tường mới hả dạ.
Kết quả thì sao? Cơ thể sinh bạo bệnh, tinh thần đứt gãy, các mối quan hệ rạn nứt đổ vỡ vì những lời nói cay nghiệt quá đà. Lão Tử khuyên ta mộc mạc lắm: Hãy biết đủ. Làm việc gì, hưởng thụ cái gì cũng chỉ đến tám, chín phần là đẹp. Chừa lại khoảng không gian rỗng rang để ta và người khác được thở. Dừng lại đúng lúc mới là kẻ trí.
Đi sâu hơn vào dục vọng vật chất và cái tôi, Lão Tử gõ nhịp tiếp theo: “Kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ; Phú quý nhi kiêu, tự di kỳ cữu.”
Người đời hì hục cả đời chỉ mong gom vơ cho “vàng ngọc đầy nhà”. Nhưng khi khối tài sản khổng lồ ấy chất cao như núi, thứ ta nhận lại không phải là sự bình yên, mà là một nhà tù vô hình. Ta nơm nớp lo sợ kẻ trộm, ta đa nghi người xung quanh nhòm ngó, ta mất ngủ vì sợ cổ phiếu rớt giá. Cái thân ta trở thành nô lệ gác cửa cho đống tài sản (“mạc chi năng thủ” – chẳng ai giữ mãi nổi).
Và nguy hiểm nhất là khi sự phú quý sinh ra thói kiêu ngạo. Khi đứng trên núi tiền hay đỉnh cao quyền lực, con người ta dễ lầm tưởng mình là vạn năng, buông lời ngạo mạn, khinh rẻ người yếu thế, sống vô pháp vô thiên. “Tự di kỳ cữu” – mầm mống của tai họa không do ai rắp tâm hãm hại, mà do chính cái ngông cuồng của kẻ đó tự sinh ra và rước lấy. Càng đứng cao mà kiêu ngạo, gió thổi càng mạnh, ngã càng đau.
Thế thì, người thấu Đạo sống giữa cuộc đời này sẽ hành xử ra sao để vẹn toàn? Lão Tử chốt hạ bằng một câu có thể coi là tuyệt kỹ cao nhất của Đạo Vô Vi: “Công thành thân thoái, thiên chi đạo.”
Việc hoàn thành rồi thì lùi thân lại. Đó là thuận theo lẽ của Đất Trời.
Hãy nhìn Tự nhiên. Mặt trời mọc lên rực rỡ, chiếu sáng sưởi ấm muôn loài, rồi khi hoàng hôn xuống, nó lặng lẽ thu mình nhường chỗ cho đêm đen tĩnh mịch tĩnh tại, có bao giờ nó đòi treo mãi trên đỉnh đầu? Mùa xuân nhọc nhằn ươm mầm cho vạn vật đơm hoa, rồi thong dong rút lui để nhường sân khấu cho mùa hạ rực cháy. Tự nhiên làm nên cơ đồ vĩ đại nhưng chưa bao giờ nấn ná đòi giành công hay chiếm giữ vị trí độc tôn.
Con người ta thì trớ trêu thay, cứ mắc kẹt ở chữ “Thoái”.
- Trong điều hành và lãnh đạo: Một người sếp giỏi, dốc tâm can xây dựng nên một công ty, một hệ thống vững chãi, quy trình chạy trơn tru (“công toại”). Nhưng vì tham quyền cố vị, sợ mất tầm ảnh hưởng, họ không chịu lùi lại, không chịu trao quyền cho thế hệ sau vươn lên. Sự cứng nhắc bám chấp ấy cuối cùng bóp nghẹt chính đứa con tinh thần của mình. Người lãnh đạo thấu Đạo là người biết dọn đường cho anh em, làm xong việc thì lùi ra sau, thong dong ngắm nhìn tập thể tự vận hành vươn xa.
- Trong nuôi dạy con cái: Cha mẹ vất vả nuôi con khôn lớn, dựng vợ gả chồng, sự nghiệp thành đạt. Đó là “công toại”. Nhưng nhiều người không biết “thân thoái”, vẫn cứ muốn dùng uy quyền áp đặt, can thiệp thô bạo vào từng góc sinh hoạt của gia đình nhỏ của con mình. Yêu thương biến thành ngột ngạt. Hãy buông tay, lui về giữ lấy sự bình yên mộc mạc cho tuổi già, để thế hệ sau được tự do bước đi trên đôi chân của chúng. Lùi lại mới là yêu thương thuận tự nhiên nhất.
- Trong việc tĩnh dưỡng nội tâm: Khi làm được việc tốt, giúp được ai đó, hãy nhẹ nhàng mỉm cười lướt qua. Đừng ghim vào lòng để mong chờ sự báo đáp hay ghi nhận. Việc xong rồi, buông bỏ cái công trạng ấy xuống, tâm trí rỗng rang thanh tịnh để đón nhận những niềm vui mới.
Gấp lại chương 9, ta như được trút bỏ một tảng đá ngàn cân đang đè nặng trên ngực.
Đạo Vô Vi không hề bi quan, cũng không xui ta sống hời hợt hay trốn tránh cống hiến. Đạo vẫn khuyên ta làm việc, sáng tạo, xây dựng nên những thành tựu rực rỡ (“công toại”). Nhưng cái uyên áo của nó là sự tỉnh táo: Đừng tham rót cho quá đầy, đừng mài cho quá nhọn sắc, đừng để vật chất bắt mình làm nô lệ, và đừng kiêu ngạo đến mức mù lòa.
Biết lùi lại đúng lúc, biết mỉm cười buông tay khi nhiệm vụ đã tròn vẹn, đó không phải là sự hèn nhát thoái lui. Đó là đỉnh cao của bản lĩnh. Trạng thái “công thành thân thoái” mang lại cho con người một cõi tự do tuyệt đối, lòng phẳng lặng như mặt nước mùa thu, chẳng còn gì để mất, cũng chẳng có gì bị bào mòn. Đó chính là sự thanh thản tận cùng của một kiếp sống thuận theo tự nhiên.
