Mũi dao rọc giấy trượt đi một đường. Lớp mạ crom bóng loáng nứt toác, bong ra từng vảy nhỏ.
Tôi cạy nhẹ. Lộ ra cái ruột nhựa ABS màu xám xỉn bên trong. Rẻ tiền. Mềm oặt.
Cái tay nắm cửa này của một đối tác gửi sang test. Nhìn bên ngoài thì sừng sững, hầm hố, sáng loáng như khối thép. Cầm lên mới thấy nhẹ hều. Đám đông ngoài kia nhìn vào chắc chắn sẽ bị cái vẻ ngoài bọc kim loại ấy lừa. Nhưng đưa vào máy test ma sát chừng vài ngàn chu kỳ, lớp mạ cứng ngắc bắt đầu rộp lên, xé rách, phơi cái ruột nhựa lởm chởm ra ngoài.
Tôi miết ngón tay qua rìa vết nứt. Cạnh lớp mạ mỏng dính nhưng cứa qua da là tứa máu.
Cái thứ cấu trúc này làm tôi nhớ đến vài người.
Và Thiên hạ có một cái tên học thuật cho kiểu cấu trúc tâm lý này. Họ gọi là “phức cảm tự tôn” (Superiority Complex). Ra đời, đi làm, bước vào những tập thể lớn, kiểu gì bạn cũng va phải. Những kẻ lúc nào cũng tỏ ra mình ở trên cao. Mở miệng ra là ngắt lời. Thích ném những cái nhìn khinh khỉnh, dạy dời. Họ phủ lên mình một lớp vỏ chuyên gia, một sự tự tin thái quá đến mức áp đảo, và sẵn sàng dẫm đạp lên bất kỳ ý kiến nào đi ngược lại hệ quy chiếu của họ.
Nhìn thì có vẻ mạnh. Rất mạnh.
Nhưng nếu nhìn dưới lăng kính của cơ học vật liệu, khi một bề mặt được làm cho cứng quá mức so với cái lõi của nó, đó không phải là sự ưu việt. Đó là một thảm họa kết cấu chờ ngày sập.
Nguyên lý biến dạng cơ học rất rành mạch. Bạn ấn một lực mạnh xuống cái tay nắm cửa này. Cái ruột nhựa bên trong dẻo, nó chịu lực bằng cách lún xuống. Nhưng cái lớp mạ crom bên ngoài thì giòn và cứng, nó không chịu lún theo. Sinh ra sự lệch pha về ứng suất. Lõi và vỏ bong khỏi nhau. Vỡ vụn.
Tâm lý con người cũng vận hành y hệt cái tay nắm cửa bằng nhựa mạ crom kia.
Sự tự tin thực sự, nó giống như một khối thép C45. Đặc từ trong ra ngoài. Cắt ở đâu cũng là thép. Mài đến đâu cũng là thép. Khối thép không cần phải gân cổ lên hét “Tôi là thép đây” để chứng minh độ cứng của mình. Nó tĩnh lặng.
Còn phức cảm tự tôn? Nó chỉ là một cơ chế phòng vệ bù trừ. Một lớp mạ để đậy lại khoảng không gian rỗng tuếch.
Bên trong sâu thẳm của những kẻ thích tỏ ra thượng đẳng, là một cái ruột nhựa yếu ớt đầy tự ti. Họ nơm nớp lo sợ thế giới sẽ phát hiện ra họ không vĩ đại đến thế. Sự kém cỏi tạo ra một áp suất âm bên trong buồng ngực. Để cân bằng lại cái khoảng trống chết tiệt đó, hệ thống tâm trí buộc phải bơm căng cái vỏ bọc bên ngoài lên. Càng sợ hãi, vỏ càng phải cứng. Càng rỗng, tiếng vang càng phải to. Họ đè bẹp người khác chỉ để tự trấn an mình rằng mình vẫn đang đứng ở bục cao nhất.
Thị cố. Cho nên, cái sự kiêu ngạo, hống hách ấy thực chất là tiếng kêu gào hoảng loạn của một cái lõi đầy tổn thương. Đang cố chống đỡ lại trọng lực của tự nhiên.
Tôi từng ngồi trong những cuộc họp dài lê thê. Áp lực không khí đặc quánh. Có những cấp trên dùng quyền lực và giọng nói chát chúa để ép dòng chảy ý tưởng của cả phòng vào cái khuôn hẹp của họ. Mọi phản biện đều bị ném trở lại bằng thái độ bề trên, không chừa một khe hở nào cho sự thảo luận.
Ngày trước, tôi hay bị nghẽn mạch tư duy trước những luồng áp lực kiểu đó. Đầu óc trắng xóa. Khựng lại. Cảm giác nghẹt thở khi phải đối diện với một khối năng lượng quá hung hãn cứ đè nghiến lấy mình.
Nhưng từ ngày quen bóc tách vạn vật bằng lực và phản lực, tôi thấy bình thản. Khi người ta hét vào mặt bạn, đó không phải là sức mạnh. Đó là sự rò rỉ áp suất của một lò hơi mất kiểm soát.
Dạo này buổi tối tôi vọc vạch viết code. Cày ngôn ngữ Rust. Thằng Rust này có một nguyên tắc quản lý bộ nhớ tàn khốc về quyền sở hữu (ownership). Bạn không thể mập mờ. Không thể cấp phát tài nguyên bừa bãi rồi giấu đi. Nhiều tay lập trình lười, muốn lách luật, bèn bọc đoạn code lỗi vào một khối lệnh gọi là unsafe (không an toàn). Trình biên dịch sẽ bỏ qua, nhắm mắt cho chạy. Lúc đó, hệ thống trông có vẻ mượt mà. Kẻ gõ code thấy mình thượng đẳng lắm, vỗ ngực chê cái trình biên dịch rập khuôn cứng ngắc.
Nhưng đẩy lên môi trường tải thực tế thì sao? Dữ liệu tràn vào. Vùng nhớ rò rỉ va chạm. Toàn bộ hệ thống sập tối thui. Màn hình văng ra chữ “Panic”.
Phức cảm tự tôn chính là việc bạn dùng hàm unsafe cho cuộc đời mình. Lừa được ánh mắt người ngoài trong chốc lát. Tạo ra cái uy phong giả tạo. Nhưng khi thực tiễn ập đến, khi những bài toán đo lường năng lực thật sự giáng búa xuống, cái lớp mạ giả dối đó sẽ nổ tung. Vật lý không biết đóng kịch, và cái trình biên dịch của tự nhiên thì cực kỳ tàn nhẫn.
Dự án Vi Vô Vi mà tôi đang chạy cùng anh em không sinh ra để vuốt ve những cái vỏ bọc này. Chúng tôi làm giáo dục, kinh doanh, xuất bản sách để giải quyết những bài toán thực tế. Nhiều người hay khuyên tôi dùng từ ngữ mềm mại đi, hướng theo xu hướng “chữa lành” cho dễ tiếp cận.
Tôi gạt đi ngay.
Không có chữa lành gì ở đây cả. Tâm lý rạn nứt là do làm sai quy luật nhân quả. Đắp thêm những lớp mạ bóng loáng lên những cái ruột dập nát chỉ làm kết cấu thêm mục rữa. Vi Vô Vi là bóc toạc lớp mạ đó ra. Đưa hệ thống về đúng bản chất gốc của nó.
Bạn nhìn cái rễ cây đa cổ thụ bám trên vách đá ngoài bờ rào khu công nghiệp xem. Nó có mọc lơ lửng trên không trung, thẳng tắp nhẵn thín để tự huyễn hoặc mình là một cái cột đình hoàn hảo không? Không. Nó sần sùi. Bụi bặm. Mép rễ cọ xát vào đá tảng, nứt nẻ, méo mó. Nhưng nó bám cực chặt. Nó sinh trưởng theo đúng nguyên lý tự nhiên: vướng hòn đá thì uốn lượn theo hòn đá. Mềm mỏng len lỏi qua từng khe nứt của thực tại. Sự thật bao giờ cũng thô ráp.
Con người ta tự làm khổ mình vì cứ thích mọc lơ lửng. Cứ thích bơm căng cái tôi lên.
Chấp nhận mình thiếu sót. Chấp nhận mình có những vùng lõi nhão nhoét. Giữ nguyên cái ruột nhựa đó. Nhựa thì có cái hay của nhựa. Nó đàn hồi. Gặp ngoại lực, nó lún xuống rồi nảy lên, không vỡ. Một kỹ sư hay Giám đốc thiết kế không biết thì thẳng thắn nói là chưa có thông số, để tôi chạy mô phỏng lại. Không cần gồng mình lên áp đặt lính tráng để bảo vệ một cái ngai vàng vô hình. Sức mạnh nội tại lớn nhất là khi bạn dám phơi bày sự thiếu sót của mình mà không mảy may xao động.
Hạ cái vỏ bọc xuống, áp lực tự tiêu tan. Năng lượng thay vì phải gồng lên để nuôi cái lớp mạ giả tạo ấy, giờ được thu hồi về để giải quyết công việc. Lực không còn triệt tiêu nhau nữa. Hệ thống chạy êm.
Tôi bóc nốt miếng mạ crom cuối cùng trên cái tay nắm cửa. Ném mớ vảy kim loại lấp lánh vào thùng rác dưới gầm bàn. Kêu lạch cạch khô khốc.
Ngoài xưởng, tiếng máy phay CNC rít lên từng đợt cắt gọt kim loại đều đặn. Cốc cà phê pha đặc để góc bàn đã nguội ngắt tự bao giờ. Đưa tay cầm lên. Chất lỏng đen sì trôi qua cuống họng. Caffeine bắt đầu ngấm, chạy dọc theo các nơ-ron thần kinh đang dãn ra sau một đêm dài thiếu ngủ thiết kế.
Chép miệng một cái. Chát xít.
Tôi gạt cái lõi nhựa xám xỉn sang một bên, kéo con chuột, mở lại file bản vẽ kết cấu đang làm dở.
