Trong nghề thiết kế khuôn mẫu, có một thông số gọi là độ co ngót. Ép một vạt nhựa nóng chảy vào khuôn, nếu anh dồn áp suất quá cao vì muốn sản phẩm phải đặc khít, sắc nét ngay lập tức, vật liệu sẽ sinh ra ứng suất dư. Lúc mới lấy ra, bề mặt trông bóng bẩy hoàn hảo. Nhưng vứt xó vài ngày, tự nó cong vênh, thậm chí nứt toác.
Cái gì gồng ép quá cũng gãy. Vật liệu rập khuôn như thế, nội tâm con người lại càng mỏng manh hơn.
Tôi hay ngồi lặng yên trong xưởng, nhìn máy móc nhịp nhàng đẩy nhả, ngẫm về Chương 10 của Đạo Đức Kinh. Nó giống hệt một cuốn cẩm nang vận hành tâm trí. Không hô hào. Không đao to búa lớn. Lão Tử đặt ra sáu câu hỏi liên tiếp, xoáy thẳng vào cái cách chúng ta đang đối xử với chính cơ thể và tâm hồn mình.
Toàn văn Chương 10:
“Tái doanh phách bao nhất, năng vô ly hồ?
Chuyên khí trí nhu, năng anh nhi hồ?
Địch trừ huyền lãm, năng vô tỳ hồ?
Ái dân trị quốc, năng vô vi hồ?
Thiên môn khai hạp, năng vi thư hồ?
Minh bạch tứ đạt, năng vô tri hồ?
Sinh chi súc chi.
Sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể.
Thị vị huyền đức.”
(Tạm dịch: Ôm giữ hồn phách khăng khít làm một, có thể không rời xa nhau chăng? Tập trung khí huyết cho đến mức mềm mại, có thể như đứa trẻ sơ sinh chăng? Gột rửa tấm gương tâm trí thẳm sâu, có thể không để lại tì vết chăng? Yêu dân trị nước, có thể thuận theo vô vi chăng? Cổng trời đóng mở (các giác quan tiếp xúc với đời), có thể tĩnh tại như chim mái chăng? Thấu hiểu tỏ tường mọi lẽ, có thể giữ mình như không biết gì chăng? Sinh ra vạn vật, nuôi dưỡng vạn vật. Sinh ra mà không chiếm hữu, làm nên việc mà không cậy công, dẫn dắt mà không áp đặt. Đó gọi là Đức sâu thẳm.)
Lật bản vẽ ra, chúng ta soi từng cụm chi tiết.
Lão Tử bắt đầu bằng cái gốc của sự sống: “Tái doanh phách bao nhất… Chuyên khí trí nhu, năng anh nhi hồ?”
Con người ta càng lớn càng cứng ngắc. Cơ bắp cứng. Khớp xương cứng. Định kiến trong đầu càng đặc cứng. Giống hệt một khối thép nguội, gõ búa vào là nứt. Lão Tử bảo, anh có thể gom sự chú ý của mình lại, giữ cho khí huyết lưu thông, cơ thể mềm dẻo, tâm hồn trong vắt như một đứa trẻ sơ sinh được không?
Trẻ sơ sinh xương cốt như sụn. Nó ngã phịch xuống đất rồi lồm cồm bò dậy cười toe toét. Người già ngã một cú là gãy xương. Sự mềm mại không phải là yếu hèn. Trong cơ học, vật liệu “dẻo” có khả năng chịu lực va đập và sinh tồn tốt hơn vạn lần vật liệu “cứng giòn”. Giữ cho tâm trí mềm mại, không cố chấp bám víu vào chuyện đúng sai hơn thua, là anh đang tự tạo ra một bộ giảm xóc hoàn hảo cho cuộc đời mình.
Tiếp đến là cách ta nhìn đời: “Địch trừ huyền lãm, năng vô tỳ hồ?”
Anh em kỹ thuật làm khuôn đều biết công đoạn đánh bóng gương. Dùng bột kim cương chà xát mãi, khuôn sáng loáng, soi rõ từng sợi tóc. Tấm gương tâm trí của ta vốn cũng sáng như vậy. Nhưng mỗi ngày đi làm, những lời nói kháy của đồng nghiệp, áp lực chỉ tiêu, những cơn giận dữ kìm nén… vẩy lên đó vô vàn vết xước và bụi bẩn.
Gương mờ thì soi vạn vật đều méo mó. Ta nhìn ai cũng thấy người ta xấu tính. Ta thấy đời đầy sự đe dọa. “Địch trừ” là lau dọn. Tối về nhà, vứt công việc ngoài cửa. Tắt điện thoại. Ngồi tĩnh lại vài phút để gột sạch những bực dọc trong ngày. Gương sáng lại rồi, ta mới thấy rõ vạn vật đúng như nó vốn là, không suy diễn, không bóp méo.
Lau sạch bên trong rồi, giờ Lão Tử hỏi về cách ta phản ứng với thế giới bên ngoài: “Thiên môn khai hạp, năng vi thư hồ?”
“Thiên môn” là các giác quan: mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi. Giống như hệ thống van nạp xả của động cơ xe hơi. Van mở nạp hòa khí, van đóng để ép nổ. Chúng ta tiếp nhận thông tin từ thế giới liên tục. Nhưng khi nghe một câu chê bai, mắt thấy một sự chướng tai gai mắt, ta thường nhảy dựng lên. Ta xù lông nhím để cãi cọ, để bảo vệ cái tôi.
“Vi thư” nghĩa là làm con chim mái. Chim mái thì tĩnh lặng, ấp ủ, nhu hòa. Nhận thông tin vào, đừng vội vã phản ứng. Cứ để cái van mở tự nhiên, tiếp nhận mọi thứ một cách êm ái, bình thản. Đừng ép động cơ rú lên khi không cần thiết. Trầm tính lại một nhịp, anh sẽ thấy đa số mọi sự ồn ào ngoài kia xẹp léo ngay lập tức nếu ta không dội thêm xăng vào lửa.
Vậy khi mang cái tâm tĩnh lặng ấy vào điều hành công việc, quản trị con người thì sao? “Ái dân trị quốc… Minh bạch tứ đạt, năng vô tri hồ?”
Thấu hiểu mọi thứ tường tận, nhìn xuyên thấu cả hệ thống, nhưng có thể cư xử như mình không biết gì được không? Nghe có vẻ ngược đời. Nhưng đây là đỉnh cao của giáo dục cảm xúc và quản trị hệ thống.
Tôi làm R&D, đọc một bản thiết kế của anh em kỹ sư trẻ, tôi liếc mắt là thấy chỗ nào lắp ráp sẽ bị cấn. Bản năng của một thằng sếp là chỉ tay thẳng mặt: “Chỗ này sai rồi, sửa đi!”. Làm thế nhanh lắm. Nhưng lần sau, nó lại ỷ lại vào tôi. Hệ thống trở nên thụ động.
Vô tri là gì? Là tôi im lặng. Tôi đặt một câu hỏi: “Em thử mô phỏng lại hành trình của chốt đẩy chỗ này xem có vướng không?”. Cậu kỹ sư tự mò mẫm, tự toát mồ hôi hột khi nhận ra vết sạn, rồi tự sung sướng khi tìm ra cách sửa. Tôi biết, nhưng lùi lại để họ được làm người tìm ra giải pháp. Dẫn dắt người khác mà không tước đoạt đi không gian phát triển của họ.
Mọi sự dẫn dắt, mọi nguyên lý sinh tồn cuối cùng hội tụ về ba câu chốt hạ vĩ đại:
“Sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể. Thị vị huyền đức.”
Sinh ra nó mà không chiếm hữu. Làm nên vóc dáng cho nó mà không cậy công. Nuôi lớn nó mà không áp đặt.
Tôi cùng đội ngũ thiết kế ra một bộ khuôn mẫu chuẩn xác đến từng micron. Thử nghiệm thành công. Đưa lên máy ép ra hàng vạn sản phẩm đẹp mã gửi đi muôn nơi. Nhưng tôi đâu ôm khư khư cái khuôn ấy mang về nhà. Nó thuộc về dây chuyền, thuộc về nhà máy. Chức năng của tôi là tạo ra nó, xong việc thì tôi đi thiết kế cái khác.
Giáo dục con cái trong nhà y hệt như vậy. Ta sinh con ra, nhịn ăn nhịn mặc nuôi nó lớn, cho nó nền tảng đạo đức. Nhưng nó không phải là vật sở hữu của ta. Nó có cuộc đời riêng, quỹ đạo riêng. Nhiều người nhân danh tình yêu thương để can thiệp thô bạo vào mọi quyết định của con, ép nó học nghề ta thích, lấy người ta chọn. Đó là “tể” – áp đặt, thao túng. Yêu thương thật sự là đắp móng cho nó vững, rồi đứng lùi ra sau, mỉm cười nhìn nó tự lái chiếc xe cuộc đời mình. Không đòi công. Không đòi báo đáp.
Cái đức tính tĩnh lặng, êm ái, bao dung vô điều kiện ấy, Lão Tử gọi là Huyền Đức.
Ngoài xưởng máy, tiếng động cơ vẫn chạy đều đều âm vang. Tôi lau sạch vệt dầu mỡ trên tay, đóng lại bản vẽ vừa xét duyệt. Mọi thứ đang vận hành đúng quỹ đạo của nó.
Cái khuôn cứ ép. Dòng nhựa cứ chảy. Sai số nằm trong giới hạn cho phép. Những anh em kỹ sư đang tụm lại tranh luận, tự tìm đường gỡ rối.
Chẳng cần gồng mình lên kiểm soát tất thảy. Chẳng cần chứng minh mình là người giỏi nhất căn phòng. Chỉ cần hiểu đúng bản tính của vật liệu, thấu hiểu đúng cái giới hạn chịu đựng của con người, rồi nới lỏng tay ra một chút.
Chừa lại một khoảng dung sai cho vạn vật được tự do hít thở. Thế là đủ bình yên cho một ngày dài.
