Bấm cái nắp bút bi. Nghe tiếng “tạch” khô khốc.
Đầu bút lòi ra nhưng không thụt vào được nữa. Tôi bực mình vặn lớp vỏ nhựa rẻ tiền ra xem. Cái lò xo bé xíu bên trong xẹp lép. Các vòng xoắn kim loại dính chặt vào nhau, méo mó.
Đây là hiện tượng vượt qua giới hạn chảy. Cơ học vật liệu gọi nó là biến dạng dẻo (plastic deformation). Nguyên lý rất rạch ròi. Lò xo sinh ra để chịu lực nén. Bạn ấn nó xuống một lực vừa phải, buông tay, kim loại nảy về chỗ cũ. Đó là đàn hồi. Nhưng nếu bạn đè nó xuống vượt quá ngưỡng chịu đựng, hoặc giữ nó ở trạng thái bị ép quá lâu, cấu trúc hạt vi mô bên trong sẽ trượt đi. Sự liên kết ban đầu đứt gãy. Nó vĩnh viễn mất khả năng bật nảy. Dù bạn có nhấc ngón tay ra, gỡ bỏ mọi sức ép, nó vẫn nằm bẹp dúm ở đó. Trơ lì. Không bao giờ quay lại hình dáng cũ được nữa.
Cái lò xo hỏng này giống hệt một thứ mà người đời hay đóng khung bằng thuật ngữ tâm lý học: “Phức cảm tự ti” (Inferiority Complex).
Nó không giống như một nỗi buồn thoáng qua khi bạn giải sai một phương trình hay lỡ lời nói một câu vô duyên. Phức cảm tự ti là một dạng biến dạng dẻo của tâm trí.
Nó hình thành khi một con người bị đè nghiến dưới những lực ép quá lớn và quá lâu. Đứa trẻ ngày nào cũng bị mang ra đo vóc dáng, điểm số với “con nhà người ta”. Người vợ đầu tắt mặt tối ở nhà nội trợ bị gia đình chồng nhìn bằng nửa con mắt, chê bai không làm ra tiền. Cậu nhân viên quèn bị gã sếp độc hại chửi rủa, mạt sát năng lực từ tháng này sang năm khác.
Lực ép đè xuống. Lâu dần, cái lò xo bên trong họ gãy gập. Họ bắt đầu tin rằng mình sinh ra đã nằm ở dưới đáy. Rằng mình ngu dốt, xấu xí, vô giá trị. Và cái tàn nhẫn nhất của hiện tượng vật lý này là gì? Là khi người ta không còn chửi bới họ nữa, khi những gã sếp tồi tệ hay những lời đàm tiếu đã đi qua, lực ép bên ngoài đã rút sạch, họ vẫn giữ nguyên cái hình thù méo mó ấy. Tự thu mình lại. Tự tước đoạt quyền được mở miệng. Tự cho mình không xứng đáng với bất cứ thứ gì tốt đẹp trên đời. Ánh mắt lúc nào cũng cụp xuống. Sự hèn kém bám rễ sâu vào tế bào, trở thành một phần của kết cấu nhân cách.
Đứng trước sự méo mó này, những cuốn sách làm giàu, những diễn giả trên bục cao hay hô hào: “Hãy tự tin lên”, “Hãy đánh thức gã khổng lồ trong bạn”.
Thật điên rồ. Giống hệt như việc bạn cầm hai đầu cái lò xo đã hỏng kia và dùng sức kéo giãn nó ra cho bằng với kích thước ban đầu. Kéo dãn một vật liệu đã mỏi tởm lợm? Nó đứt phựt.
Càng cố gồng mình tỏ ra mạnh mẽ, ép mình mặc những bộ đồ hàng hiệu đắt đỏ, vay mượn để mua xe sang, hay học thuộc vài câu nói đạo lý để che đậy sự hèn kém rách nát bên trong, người ta càng dễ vỡ vụn. Sự bù trừ gượng ép đó chỉ đẻ ra thêm một mớ bệnh lý khác. Lực kéo cưỡng bức không tạo ra sự đàn hồi. Nó tạo ra sự đứt gãy hoàn toàn.
Thị cố. Cho nên, mọi sự vận hành trong vũ trụ này đều có quỹ đạo của nó. Không có đúng sai. Đang là như vậy. Vật liệu hỏng thì ghi nhận là hỏng. Tâm trí xẹp lép thì ghi nhận là xẹp lép.
Đạo giáo không xui người ta kéo căng cái lò xo hỏng. Lão Tử nói trong Đạo Đức Kinh: “Tri kỳ bạch, thủ kỳ hắc. Tri kỳ vinh, thủ kỳ nhục.” Biết cái sáng rực rỡ, nhưng giữ lấy cái tối tăm. Biết cái vinh quang tột đỉnh, nhưng chấp nhận ở chỗ thấp hèn.
Cái phức cảm tự ti nó hành hạ con người ta đến chết đi sống lại, cấu xé từ giấc ngủ đến mâm cơm, thực chất chỉ bắt nguồn từ một lực duy nhất: Sự kháng cự.
Người ta đau khổ vì thấy mình đang ở dưới vũng bùn, nhưng mắt lại cứ ngước lên đỉnh núi và giằng xé khao khát cái vị trí chót vót kia. Họ khổ vì họ không chấp nhận sự “thấp” của mình. Họ mang cái thấp của mình đi so sánh với cái cao của thiên hạ, và để cho sự thèm khát sự hoàn hảo cắn rách nội tâm.
Vận dụng Vi Vô Vi vào cái đáy sâu của sự tự ti, đó là sự buông bỏ hoàn toàn cái bám chấp vào đỉnh cao.
Chấp nhận trạng thái bẹp dúm của mình. Nhìn thẳng vào nó. Tôi thấp kém. Tôi chậm tiêu. Tôi không có cái ngoại hình sáng láng. Tôi nghèo. Tôi không có thứ khí chất rạng ngời của những kẻ làm chủ cuộc chơi ngoài kia.
Thì sao?
Một cục gạch xây móng là một cục gạch xây móng. Nó sần sùi, thô ráp, chôn vùi dưới lòng đất đen ngòm. Nó không cần phải biết bay lơ lửng trên không trung, không cần phải lấp lánh như viên kim cương đính trên vương miện để có giá trị tồn tại. Giá trị của nó là nằm yên chịu lực.
Khi bạn hoàn toàn buông mình xuống, chấp nhận vị trí dưới đáy mà không còn một chút giằng xé, ghen tị hay mong cầu phản kháng nào, một trạng thái cơ học kỳ lạ sẽ xảy ra.
Mọi áp lực đột nhiên biến mất.
Bạn không còn phải gồng lên chống đỡ ánh nhìn của ai. Ở dưới cùng rồi thì làm gì còn chỗ nào nữa để mà rơi? Khối lượng tâm trí chạm đất. Tĩnh lặng tuyệt đối. Không ai có thể làm nhục một người đã tự biết mình ở chỗ thấp nhất và không mưu cầu trèo cao.
Nước luôn chảy về chỗ trũng. Chỗ thấp nhất, tồi tàn nhất, thung lũng sâu nhất lại là nơi hội tụ của muôn dòng chảy. Nơi đó đất phù sa bồi đắp, rễ cây đâm chồi. Năng lượng của vũ trụ đổ dồn về những nơi không có sức chống cự. Từ cái hố sâu của sự tự ti, khi đã ngừng so sánh, ngừng đau đớn vì sự yếu kém của mình, người ta lại bắt đầu nhặt nhạnh từng mảnh vụn thực tại. Làm những việc nhỏ nhặt nhất, thô mộc nhất với một sự chú tâm sắc lạnh. Chẳng màng ai khen chê. Vì làm gì có kỳ vọng mà sợ thất vọng. Không ồn ào. Không cần phô trương vĩ đại.
Tôi gảy cái lò xo hỏng bằng đầu móng tay. Nó lăn lông lốc trên mặt bàn gỗ xước xát, rồi rơi tõm xuống sọt rác dưới chân. Không nảy lên.
Ngoài trời, cơn dông mùa hạ ập đến. Mưa quất ràn rạt vào mặt kính cửa sổ phòng thiết kế. Dòng nước đục ngầu chảy tràn từ mái tôn sứt sẹo, men theo các đường rãnh, trút xối xả xuống miệng cống thoát nước dưới mặt đường. Nước tìm về đúng cái chỗ dơ bẩn và thấp kém nhất để đi. Trơn tru. Chẳng có chút ma sát giằng xé nào.
Tôi quay lại nhìn màn hình máy tính nhấp nháy, vạch thêm một đường giới hạn kích thước lên bản vẽ khuôn đúc. Cốc trà mạn để quên từ trưa nổi lớp váng mỏng, lạnh ngắt. Đưa tay vơ lấy con chuột. Tiếp tục vẽ.
