Sáng nay pha ly cà phê, tôi nhấc cái cốc sứ lên. Vỏ gốm đặc, tráng men bóng loáng, cầm nặng trịch. Nhưng nếu cái cốc này là một khối đặc ruột thì thực sự nó là đồ bỏ đi, họa chăng chỉ để dằn giấy. Thứ chứa được dòng nước đắng đó, giữ cho nó ấm nóng, lại chính là cái khoảng trống không bên trong.
Vật lý đời thường nó rành rành ra thế. Chỗ rỗng, trống không mới là chỗ dùng được.
Hơn hai ngàn năm trước, Lão Tử đã nhìn thấu cái cơ chế lõi này của Vũ Trụ. Chương 11 Đạo Đức Kinh phơi bày nó ra, không thừa không thiếu một chữ.
“Tam thập phúc cộng nhất cốc, đương kỳ vô, hữu xa chi dụng.
Duyên thảm dĩ vi khí, đương kỳ vô, hữu khí chi dụng.
Tạc hộ dụ dĩ vi thất, đương kỳ vô, hữu thất chi dụng.
Cố hữu chi dĩ vi lợi, vô chi dĩ vi dụng.”
(Tạm dịch: Ba chục nan hoa cùng cắm vào một cái bầu trục, nhờ chỗ rỗng ở giữa bầu, xe mới lăn bánh được.
Nhào đất sét làm bát, nhờ chỗ trống không bên trong, bát mới đựng được đồ.
Đục cửa cái và cửa sổ để làm nhà, nhờ chỗ trống không ở giữa, nhà mới ở được.
Cho nên, lấy cái “có” để làm điều kiện thuận lợi, lấy cái “không” để tạo ra giá trị sử dụng.)
Tôi thường rất hay tháo tung các cụm chi tiết cơ khí của một cỗ máy để bắt bệnh. Và hôm nay, chúng ta hãy thử bóc tách đoạn văn này y như vậy xem sao nhé. Nó chia làm ba mặt cắt thực tế, rồi chốt lại bằng một định luật nhân quả chẳng thể nào chối cãi.
Đầu tiên, Lão Tử mổ xẻ cái bánh xe. Ba chục cái nan hoa bằng gỗ cứng cáp đâm tua tủa vào tâm bánh xe. Cái tâm ấy là bầu trục. Nan hoa chắc khỏe đến mấy, bầu trục gỗ tốt đến mấy, mà không đục một cái lỗ rỗng ở giữa để xuyên trục qua, thì bánh xe chết cứng.
Mang cái lỗ rỗng ấy đặt vào một gia đình hay một đội ngũ. Trong phòng R&D của tôi, anh em kỹ sư là nan hoa, người làm sếp là cái bầu trục ở giữa. Đứa nào cũng có cái giỏi riêng. Nếu ông sếp lúc nào cũng đặc cứng cái tôi, việc gì cũng vỗ ngực tự quyết, ép khuôn theo ý mình, thì tập thể nghẽn lại không quay nổi. Muốn xe lăn bánh, người dẫn dắt phải “rỗng”. Rỗng là dẹp cái kiêu ngạo đi. Là tĩnh lặng lắng nghe. Chừa một khoảng hở để anh em được đóng góp, được sai lầm và tự sửa, trục xe lúc ấy tự động bon bon chạy.
Mặt cắt thứ hai, Lão Tử dắt ta đi nặn đất sét. Nhào nặn mãi mới ra hình cái bát. Vóc dáng cái bát ra sao là do đất, nhưng giá trị cốt lõi của nó lại nằm ở chỗ chẳng có tí đất nào. Lõi bát phải trống không.
Đời người rất hay vấp ở chuyện này, nhất là trong cách chúng ta yêu thương. Cha mẹ nhịn ăn nhịn mặc, cày cuốc ngày đêm để xây cho con một tương lai vững chãi. Ta nhào nặn nó bằng vô vàn quy tắc: phải học ngành này, điểm phải cao thế kia, cư xử phải đúng mực. Ta đắp cái vỏ đất sét yêu thương thật dày, thật đặc để bảo vệ nó.
Nhưng ta lỡ quên đục cho nó một khoảng trống.
Một đứa trẻ bị lấp kín lịch học từ sáng đến đêm, đầu óc đặc nghẹt kỳ vọng của người lớn, nó sẽ ngạt thở. Tâm hồn nó đặc ruột. Yêu thương và giáo dục thuận theo tự nhiên không phải là ép uổng đẽo gọt. Cũng chẳng phải hò hét chạy theo mấy trào lưu “chữa lành” sáo rỗng bề nổi đang rầm rộ ngoài kia. Đơn giản là lùi lại. Nới lỏng bàn tay ra. Cho con một khoảng trống tĩnh lặng để nó tự ngẩn ngơ, tự lớn, tự tìm ra đam mê. Rỗng thì mới dung chứa được sinh khí.
Mặt cắt thứ ba là chuyện xây nhà. Xây tường gạch bao quanh, đục cửa, lợp mái ngói cho kín. Nhưng thứ ta thực sự dùng để che mưa che nắng, sinh hoạt mỗi ngày lại là khoảng không gian vô hình bên trong. Tường chỉ là cái vỏ.
Nội tâm mỗi chúng ta chính là một căn nhà. Nửa đời người lăn lộn, ta dốc sức xây cho cái vỏ thật to. Một cái chức danh. Vài mảnh đất. Những mối quan hệ xã giao chớp nhoáng. Tất cả những thứ đó là cái “Hữu” (cái Có). Nhưng mở cửa bước vào, căn nhà nội tâm lại ngổn ngang bẩn thỉu. Nào là sự đố kỵ với gã hàng xóm, cục tức vì câu xách mé của đồng nghiệp, nỗi âu lo mất chức mất quyền. Nhà chật ních những toan tính, chẳng còn một kẽ hở nào để sự bình yên lọt vào.
Xây vỏ nhà cho to mà bên trong không có chỗ thở, thì nhà thành cái lồng giam. Quét sạch mớ bận tâm rác rưởi ấy đi, để lòng rỗng rang thanh tịnh, ấy mới là lúc ta được thực sự sống.
Ba hình ảnh mộc mạc trôi qua. Lão Tử thả xuống một từ “Cố” – Cho nên. Một sự chốt hạ chắc nịch của định luật tự nhiên.
“Lấy cái Có làm điều kiện, lấy cái Không làm tác dụng”.
Đạo Vô Vi chưa bao giờ xui con người ta vứt bỏ vật chất, bỏ nhà bỏ cửa vào rừng tu hành ép xác. Nó thực tế vô cùng. Vẫn phải có nan hoa thì mới ráp thành bánh xe, phải có đất sét mới nặn thành bát, phải xây gạch mới thành nhà. Cái “Có” là nền tảng sinh tồn, là cơm ăn áo mặc.
Nhưng đừng u mê tôn sùng cái “Có” mà đánh mất cái “Không”. Đừng mải mê kiếm tiền, mải mê xây vỏ bọc mà quên chừa lại cho nội tâm mình một khoảng lặng trong veo.
Cái bình đun siêu tốc ngắt rơ-le cái cạch. Cà phê đã nhỏ giọt xong.
Tôi nhấp một ngụm đắng nghét, đưa mắt nhìn ra ngoài xưởng. Tiếng máy CNC phay tiện khuôn mẫu vẫn rào rào. Dòng đời thì vẫn cuồn cuộn chảy chẳng chờ đợi ai. Tôi khẽ thở phào một hơi dài.
Lòng bỗng nhẹ tênh. Thôi thì chẳng cần gồng mình nhồi nhét thêm gì nữa. Cứ buông lỏng ra, chừa lại một khoảng rỗng dung dị giữa ngày tất bật. Vật liệu cần khe hở để co giãn thế nào, thì con người cũng cần sự tĩnh lặng để bao dung thế ấy. Vạn sự cứ để tự nhiên xoay vần.
