Toàn văn Chương 12:
“Ngũ sắc lệnh nhân mục manh;
Ngũ âm lệnh nhân nhĩ lung;
Ngũ vị lệnh nhân khẩu sảng;
Trì sính điền liệp lệnh nhân tâm phát cuồng;
Nan đắc chi hóa lệnh nhân hành phương.
Thị dĩ thánh nhân vi phúc bất vi mục,
Cố khứ bỉ thủ thử.”
(Tạm dịch:
Năm màu làm mắt người mù;
Năm âm làm tai người điếc;
Năm vị làm miệng người tê dại;
Ruổi rong săn bắn làm lòng người phát cuồng;
Của quý khó được làm người ta hành động sai trái.
Vì vậy, bậc thánh nhân vì cái bụng (nuôi dưỡng bên trong) mà không vì con mắt (chạy theo bề ngoài),
Cho nên bỏ cái kia (cái bề ngoài) mà giữ cái này (cái cốt lõi).
Trong phòng thí nghiệm của tôi có một loại cảm biến quang học rất nhạy. Nó dùng để đo những dao động ánh sáng cực kỳ vi tế. Nhưng ngặt một nỗi, nếu anh vô tình rọi một chùm đèn pha cường độ cao thẳng vào nó, con chip lập tức bị “bão hòa”. Nó đơ ra. Tê liệt. Và sau cái luồng sáng chói lòa ấy, nó mất luôn khả năng nhận biết những tia sáng dịu nhẹ thông thường.
Máy móc thiết kế tinh vi đến đâu, quá tải tín hiệu là mù.
Cơ thể con người, tâm trí con người cũng là một cỗ máy vi diệu của tự nhiên. Ngồi lặng lẽ ngắm phố phường ngoài kia, nhìn dòng người cắm mặt vào những chiếc màn hình nhấp nháy, tai đeo tai nghe xập xình, tôi lại giật mình nhớ đến những dòng chữ từ hơn hai ngàn năm trước của Lão Tử. Ông bóc tách sự “quá tải” của nhân loại không sai một ly nào.
Năm màu làm mắt người mù. Năm âm làm tai người điếc. Năm vị làm miệng người tê dại.
“Ngũ sắc, ngũ âm, ngũ vị” thời xưa là đại diện cho những thứ xa hoa, sặc sỡ, ồn ào và đậm đà nhất. Thời nay, nó là gì? Nó là những đoạn video ngắn giật gân đầy màu sắc lướt qua ngón tay mỗi giây. Nó là những bản nhạc đập chát chúa nã vào màng nhĩ. Nó là những món thức ăn nhanh ngập ngụa bột ngọt, gia vị hóa học đánh lừa vị giác.
Lão Tử không nói rằng màu sắc làm ta hỏng giác mạc hay âm thanh làm rách màng nhĩ theo nghĩa đen. Cái “mù”, cái “điếc”, cái “tê dại” ở đây là sự xơ cứng của tâm hồn.
Khi mắt anh đã quen bị nhồi nhét bởi những thứ hình ảnh giật gân, chói lóa, anh sẽ trở nên “mù” trước vẻ đẹp của một chiếc lá xanh non vừa nhú. Anh không còn rung động trước một vạt nắng chiều rơi bên thềm nhà. Khi tai anh đã quen với sự ồn ào tột độ, anh “điếc” đặc trước tiếng gió luồn qua khe cửa, không nghe ra được tiếng thở dài nhọc nhằn của người vợ ngồi bên cạnh. Khi lưỡi anh đã quen với cường độ của bột ngọt, anh sẽ chê bát canh rau muống luộc là nhạt nhẽo. Anh mất đi khả năng cảm nhận vị ngọt thanh tao, nguyên thủy của tự nhiên.
Sự kích thích liên tục không mang lại niềm vui trọn vẹn. Nó rèn ra một độ lỳ. Hệ quả là con người ta phải không ngừng tăng liều lượng kích thích lên để thấy “đủ”, giống hệt như một cỗ máy bị ép chạy quá công suất, các chi tiết ma sát mài mòn nhau cho đến lúc gãy vụn.
Từ sự quá tải của các giác quan vật lý, Lão Tử đi sâu hơn vào tầng tâm lý: sự quá tải của lòng tham.
“Trì sính điền liệp lệnh nhân tâm phát cuồng. Nan đắc chi hóa lệnh nhân hành phương.”
Ruổi rong săn bắn làm tâm phát cuồng. Của quý khó được làm người ta hành động sai trái.
Thời xưa, giới quý tộc mê mẩn trò cưỡi ngựa săn bắn. Cái cảm giác thúc ngựa điên cuồng đuổi theo con mồi, mũi tên vút đi găm phập vào da thịt con thú… nó mang lại một thứ adrenaline tột độ. Lão Tử bảo, cái cảm giác say máu rượt đuổi ấy làm tâm trí con người ta phát điên (“phát cuồng”).
Chúng ta thời nay đâu có cưỡi ngựa bắn cung. Nhưng cái sự “săn bắn” ấy nó lốt dưới vạn hình hài khác. Khởi nghiệp bằng mọi giá, đuổi theo những chỉ tiêu doanh số không tưởng. Say sưa rượt đuổi những con sóng chứng khoán, tiền ảo xanh đỏ trên màn hình. Rượt đuổi để chiến thắng đối thủ thương trường, dìm họ xuống bùn. Cái vòng xoáy rượt đuổi ấy làm đầu óc ta lúc nào cũng trong trạng thái bốc hỏa. Vòng tua máy bị ép lên vạch đỏ liên tục. Tâm trí không còn một phút tĩnh tại thì sao mà không “phát cuồng”?
Rồi đến những “Của quý khó được” (nan đắc chi hóa). Những chiếc túi xách phiên bản giới hạn, những chiếc siêu xe biển số đẹp, những cái ghế quyền lực mà vạn người thèm khát. Bản chất nó chỉ là đồ vật. Nhưng khi xã hội gán cho nó cái mác “hiếm có”, “đẳng cấp”, tự dưng con người ta sôi sục muốn chiếm đoạt. Để có được nó, người ta sẵn sàng lừa lọc nhau, chà đạp lên ân tình, bẻ cong cả đạo đức. “Hành phương” chính là những hành vi sai trái, lệch lạc khỏi cái quỹ đạo lương thiện ban đầu. Bị một món đồ vật vô tri sai khiến đến mức bán rẻ cả nhân cách, ngẫm lại thấy đau xót vô cùng.
Mổ xẻ hết những căn bệnh sinh ra từ việc mải mê chạy theo thế giới bên ngoài, Lão Tử trầm ngâm hạ xuống một toa thuốc. Một nguyên lý quản trị sự sống sâu thẳm:
“Thị dĩ thánh nhân vi phúc bất vi mục.”
Vì thế, người thấu Đạo vì cái bụng mà không vì con mắt.
Chữ “Phúc” (cái bụng) và chữ “Mục” (con mắt) ở đây là hai hình ảnh ẩn dụ tuyệt vời. Con mắt đại diện cho thế giới của sự nhìn ngắm, của hình thức bề ngoài, của những ham muốn phù phiếm không bao giờ có điểm dừng. Mắt thấy cái đẹp là muốn gom về, thấy sự xa hoa là khao khát. Còn cái bụng đại diện cho cái cốt lõi bên trong, cho sự nuôi dưỡng thực chất, cho sự no đủ mộc mạc nhất để duy trì sinh mệnh.
Đạo dạy ta: Hãy tập trung nuôi dưỡng cái cốt lõi, đừng chạy theo sự xúi giục của cái vỏ bề ngoài.
Làm nghề thiết kế cơ khí, tôi hiểu rất rõ định luật về trọng tâm. Một chiếc xe muốn chạy vững chãi qua những khúc cua gắt, trọng tâm của nó phải hạ xuống thật thấp, nằm ngay dưới gầm (như cái bụng). Nếu anh thiết kế một chiếc xe có gầm cao lêu nghêu, chất đầy đồ trang trí hào nhoáng trên nóc (như con mắt), chỉ cần một cơn gió tạt ngang hoặc một pha bẻ lái gấp, chiếc xe sẽ lật nhào.
Con người cũng y như một cỗ xe vậy. Trọng tâm của anh nằm ở đâu?
Trong việc quản lý đội ngũ, nếu tôi làm sếp mà chỉ chăm chăm “vi mục” – tức là suốt ngày lo đánh bóng tên tuổi phòng ban, hô hào những khẩu hiệu sáo rỗng, ép anh em làm những dự án vô thưởng vô phạt chỉ để báo cáo cuối năm cho đẹp mặt. Đó là tôi đang kéo trọng tâm của tổ chức lên ngọn cây. Sớm muộn gì hệ thống cũng gãy. Thay vào đó, “vi phúc” là tôi phải chăm lo cho cái cốt lõi. Đảm bảo đời sống anh em được no ấm. Tạo một môi trường làm việc minh bạch để họ yên tâm cống hiến. Tập trung vào chất lượng thực sự của bản vẽ, của vật liệu, dù nó nằm ẩn tít bên trong cỗ máy chẳng ai thèm ngắm. Cái cốt có vững thì hệ thống mới trường tồn.
Trong giáo dục gia đình, yêu con không phải là sắm cho con những bộ quần áo hàng hiệu đắt tiền để nở mày nở mặt với hàng xóm (“vi mục”). Đừng ép con phải học những môn năng khiếu sành điệu chỉ để làm công cụ khoe khoang trên mạng xã hội. “Vi phúc” là chăm chút cho tâm hồn đứa trẻ. Nấu cho con một bữa cơm ấm cúng. Dạy con biết lễ phép, biết xót thương người nghèo khó. Rèn cho con một nghị lực cứng cáp để nó có thể tự đứng lên sau những vấp ngã.
Những giá trị cốt lõi ấy nó thầm lặng, nó chẳng lòe loẹt bắt mắt. Nhưng nó là bộ rễ cắm sâu vào lòng đất để giữ cho cái cây sinh mệnh không bị quật ngã giữa giông bão cuộc đời.
Bài toán đã giải xong, Lão Tử gập bản vẽ lại bằng bốn chữ dứt khoát, mang tính nhân quả bất diệt:
“Cố khứ bỉ thủ thử.”
Cho nên, bỏ cái kia, giữ cái này.
Bỏ “cái kia” là dứt khoát buông đi sự ồn ào của ngũ sắc, ngũ âm, vứt bỏ những dục vọng điên cuồng chạy theo của cải hư danh. Giữ “cái này” là ôm ấp lấy sự mộc mạc, tĩnh lặng, bảo vệ lấy cái tâm thiện lương và sự bình an tự tại bên trong.
Cuộc sống càng hiện đại, những luồng ánh sáng chói lòa rọi vào ta càng nhiều. Nếu không biết nhắm mắt lại, che chắn cho cái cảm biến tâm hồn mình, ta sẽ vĩnh viễn lạc lối trong cái mớ hỗn độn của âm thanh và màu sắc ấy.
Tôi đứng lên, bước ra ban công nhìn xuống phố. Đèn xe vẫn loang loáng. Dòng người vẫn mải miết rượt đuổi một thứ gì đó vô hình. Gió lướt qua những tán cây xà cừ già cỗi, phát ra những tiếng xào xạc rất khẽ. Tôi nhắm mắt lại. Hít một hơi thật sâu. Trả sự ồn ào về lại cho phố thị, giữ lại cho mình một khoảng lặng trong ngực trái. Tự nhiên thấy lòng nhẹ bẫng. Mọi thứ trên đời này, rốt cuộc chỉ cần vừa đủ cho cái “bụng” bình an là vạn sự viên mãn rồi.
