Toàn văn Chương 13:
“Sủng nhục nhược kinh, quý đại hoạn nhược thân.
Hà vị sủng nhục nhược kinh? Sủng vi hạ, đắc chi nhược kinh, thất chi nhược kinh, thị vị sủng nhục nhược kinh.
Hà vị quý đại hoạn nhược thân? Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân, cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?
Cố quý dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ; ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.”
(Tạm dịch:
Được sủng ái hay bị nhục nhã đều lo sợ. Coi trọng mối họa lớn như chính thân mình.
Thế nào là được sủng ái hay bị nhục nhã đều lo sợ? Sủng ái là kẻ dưới (nhận từ bề trên), được thì lo sợ, mất cũng lo sợ. Đó gọi là sủng nhục đều lo sợ.
Thế nào là coi trọng mối họa lớn như chính thân mình? Ta sở dĩ có mối họa lớn là vì ta có cái thân này (cái ngã, cái tôi). Đến khi ta không còn cái thân này nữa, ta còn có mối họa nào đâu?
Cho nên, người biết quý thân mình vì thiên hạ (sống cho thiên hạ như quý thân mình), thì có thể đem thiên hạ gửi gắm cho họ; người biết lấy tình yêu thân mình mà yêu thiên hạ, thì có thể giao phó thiên hạ cho họ.)
Bạn thử đưa cho một người chiếc cốc nhựa xài một lần và bảo họ cầm lấy. Bàn tay họ sẽ thả lỏng. Bước chân họ thong dong. Khóe miệng họ mỉm cười. Mọi thứ rất tự nhiên.
Nhưng nếu bạn đưa cho họ một chiếc bình gốm cổ vô giá, thứ mà chỉ xước một vệt thôi cũng phải đền bằng cả gia tài, thái độ của họ sẽ khác ngay. Đôi vai họ gồng lên. Hơi thở gấp gáp. Mười ngón tay bấu chặt lấy thành bình. Họ run rẩy khi nhận lấy nó. Họ hoảng hốt khi có ai đó đi sượt qua. Chiếc bình gốm chẳng làm gì cả. Nó chỉ là một khối đất nung đứng im. Sự sợ hãi tột độ ấy sinh ra từ đâu? Nó sinh ra từ cái “giá trị” ảo ảnh mà tâm trí con người tự dán nhãn lên nó.
Cái trạng thái run rẩy, gồng cứng cơ bắp và tâm trí ấy, chính là cái bẫy tâm lý khổng lồ mà Lão Tử đã lạnh lùng bóc tách từ hơn hai ngàn năm trước.
Chúng ta lật mở bản vẽ của chương này, rọi đèn vào từng cụm chi tiết.
Cụm đầu tiên, Lão Tử chĩa mũi khoan thẳng vào thói quen khao khát danh vọng của nhân loại: “Sủng nhục nhược kinh.”
Sủng là được ưu ái, được khen ngợi, được cất nhắc thăng chức. Nhục là bị chê bai, bị tước quyền, bị mắng mỏ. Thường tình ở đời, ai chẳng thích được “Sủng” và ghét cay ghét đắng chữ “Nhục”. Ta đinh ninh rằng nhận được lời khen là hạnh phúc. Lão Tử lại điềm nhiên bảo: Không, cả hai thứ đó đều mang đến sự kinh sợ như nhau.
Ông tự hỏi và tự đáp rõ ràng: “Hà vị sủng nhục nhược kinh? Sủng vi hạ, đắc chi nhược kinh, thất chi nhược kinh.”
Bởi vì chữ Sủng vốn dĩ mang thế bị động. Bạn là kẻ bề dưới, ngửa tay nhận đặc ân từ bề trên. Bạn không làm chủ được nó. Trong một môi trường làm việc nhiều áp lực, hãy nhớ lại cái cảm giác khi một người cấp trên quyền lực vỗ vai khen ngợi bạn. Khúc hoan hỉ lướt qua rất nhanh, nhường chỗ cho một nỗi lo âu ngấm ngầm. “Mình phải làm sao để giữ được sự kỳ vọng này? Lỡ dự án sau thất bại, sếp có còn coi trọng mình không?”. Bạn vừa ôm chiếc bình gốm vô giá vào lòng, và nhịp tim bạn bắt đầu loạn. “Đắc chi nhược kinh” – Được rồi thì nơm nớp lo sợ.
Còn khi cái “Nhục” ập xuống thì sao? Cấp trên dội xuống những lời phê bình sắc lẹm, áp lực bủa vây. Đầu óc bạn tự nhiên đông cứng lại. Chân tay lóng ngóng. Những ý tưởng logic, những kỹ năng giải quyết vấn đề trơn tru ngày thường bỗng dưng bốc hơi sạch sẽ. Sự tê liệt nhận thức ấy xảy ra không phải vì bạn kém cỏi hay thiếu chuyên môn. Nó xảy ra vì tâm trí bạn đang gào thét trong cơn hoảng loạn bảo vệ lòng tự tôn. “Thất chi nhược kinh” – Mất đi rồi thì kinh hoàng suy sụp.
Dù là tung hô hay chà đạp, hễ bạn còn treo sự bình an của mình vào miệng lưỡi người khác, bạn vĩnh viễn là một con rối bị giật dây. Cảm xúc trồi sụt theo từng ánh mắt, từng lời đánh giá. Sống như thế, mệt mỏi đến kiệt cùng.
Vậy cái rễ của căn bệnh này cắm ở đâu? Lão Tử không vòng vo, ông chỉ thẳng vào trung tâm của cỗ máy:
“Hà vị quý đại hoạn nhược thân? Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân, cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?”
Ta sợ hãi tai họa vì ta có cái “Thân” này. Chữ “Thân” ở đây nếu chỉ hiểu là da thịt thì cạn quá. Nó là cái Bản Ngã. Là cái Tôi to tướng. Là cái sĩ diện, cái thể diện mà ta đã dày công tô vẽ mạ vàng mạ bạc mỗi ngày.
Chúng ta khoác lên mình quá nhiều bộ giáp vô hình. Ta tự nhận mình là một kỹ sư mẫn cán, là một người sếp thông thái, là một người cha mẹ hoàn hảo trong mắt họ hàng. Cái vỏ bọc ấy càng cồng kềnh, diện tích cọ xát với cuộc đời càng lớn. Có người lỡ lời chê bai một câu, bộ giáp bị xước, ta lồng lộn lên phản pháo. Có người tước đi một chút quyền lợi, ta mất ăn mất ngủ toan tính phục thù. Mọi đau khổ, mọi đại họa ập đến ngột ngạt đều xuất phát từ việc ta cưng nựng, ôm ấp cái “Tôi” này quá mức.
“Cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?” – Đến khi ta không còn cái ngã này nữa, họa nào bám được vào ta?
Vô thân không phải là hủy hoại cơ thể hay sống rệu rã bất cần đời. Vô thân là bước ra khỏi ánh đèn sân khấu của chính mình. Là buông cái ba lô chứa đầy sĩ diện và sự đòi hỏi công nhận xuống vệ đường.
Bạn hãy nhìn một bộ rễ cây già cỗi bám chặt vào vách đá cằn cỗi chốn thâm sơn. Nó xù xì, gân guốc, bám đầy bụi bặm. Nó lầm lũi xuyên qua từng kẽ đá, ghim chặt thân cây vào vách núi để chống lại những trận cuồng phong sạt lở. Bộ rễ ấy không có cái “Tôi”. Nó không quan tâm đến việc có một lữ khách nào đi ngang qua khen nó đẹp hay chê nó xấu xí. Gió gào thét bẻ gãy vài chiếc rễ con, nó không hờn dỗi. Đất trời cho thêm giọt sương, nó không kiêu ngạo. Nó thuận theo nguyên lý sinh trưởng tự nhiên, âm thầm giải quyết bài toán giữ đất, giữ mạng sống cho cả một sinh mệnh khổng lồ. Vì nó không mưu cầu được “sủng”, cũng chẳng sợ bị “nhục”, nên nó trường tồn. Nó tự tại tuyệt đối.
Từ cái tĩnh tại của việc quên mình, Lão Tử đẩy triết lý lên tầng cao nhất. Ông dùng chữ “Cố” (Cho nên) để gõ nhịp chốt lại vấn đề:
“Cố quý dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ; ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.”
Người biết gạt cái ngã cá nhân sang một bên, coi việc của thiên hạ như chính việc sống còn của thân mình, thì có thể giao phó cả thế giới cho người đó.
Đây không phải là một lời hô hào hy sinh anh hùng chủ nghĩa hay tử đạo. Đây là một logic quản trị hệ thống cực kỳ sắc bén và thực tế.
Một người lãnh đạo, hay một người đứng mũi chịu sào, nếu trong lòng vẫn còn nơm nớp sợ mất ghế, sợ cấp dưới chê cười, thèm khát được vinh danh… thì mọi quyết định họ đưa ra đều bị bóp méo. Họ sẽ chọn những dự án bề nổi để nhanh có thành tích. Họ sẽ đùn đẩy trách nhiệm khi hệ thống báo lỗi. Cái “Thân” của họ quá lớn, che khuất cả tầm nhìn.
Nhưng khi một người đạt đến trạng thái “Vô thân”, họ nhìn vạn sự minh bạch vô cùng. Họ lao vào tháo gỡ những bài toán hóc búa, những vấn đề quy mô lớn của xã hội, của tổ chức không phải để đánh bóng tên tuổi, cũng chẳng phải để “chữa lành” những vết thương cá nhân tầm thường. Họ làm vì hệ thống cần được cân bằng lại, thuận theo tự nhiên. Trái tim họ không còn chỗ cho sự đố kỵ hay hờn trách. Họ chăm chút cho đại cục, cho công việc chung với một sự tỉ mỉ, tận tụy y như lúc họ bảo vệ hơi thở của chính mình, nhưng lại hoàn toàn vắng bóng sự căng thẳng của tính tư hữu.
Một người thong dong lùi lại, không giành công, không sợ tội, chỉ hướng tới giá trị cốt lõi, người đó tự nhiên trở thành chỗ dựa vững chãi nhất cho mọi người xung quanh. Nhân tâm tự động quy tụ. Tổ chức tự động vào guồng.
Trong gia đình cũng vậy. Khi cha mẹ buông bỏ cái “Tôi” – buông cái mong muốn ép con cái phải thành đạt để nở mày nở mặt với đời, buông cái khao khát được con cái phục tùng vô điều kiện – thì tình yêu thương mới thực sự hiện diện. Ta chăm sóc tổ ấm bằng sự dung dị mộc mạc. Con vấp ngã, ta không thấy xấu hổ (vì sợ nhục), ta chỉ đơn thuần bước tới đỡ con dậy. Con thành công, ta mỉm cười lùi ra xa ngắm nhìn, không kể công (vì không màng sủng). Mọi ngột ngạt tan biến.
Tiếng còi tầm từ khu công nghiệp đằng xa vọng lại, kéo tôi về thực tại. Ngoài xưởng, những cỗ máy ép nhựa đã ngưng nhịp đập cuối ngày. Vài anh em công nhân đang lặng lẽ quét dọn mùn mạt.
Cuộc sống này, ngẫm cho cùng, vốn dĩ rất rộng rãi. Rộng đến mức dung chứa được vạn vật. Chỉ có tâm trí con người là hay tự trói mình vào những khe hẹp của lời khen tiếng chê.
Tháo bỏ lớp vỏ bọc sĩ diện nặng nề kia ra. Cất cái khao khát được vuốt ve ghi nhận vào một góc. Đứng lùi lại một chút vào bóng râm mộc mạc, để mặc cho những ánh hào quang ngoài kia tự do nhấp nháy. Không cố bám víu thì chẳng sợ rơi rụng. Chẳng gồng mình giữ gìn thì tay chân tự khắc nhẹ bẫng. Một nhịp thở vào rỗng rang, một nhịp thở ra thanh thản. Mọi thứ cứ thế tự nhiên xoay vần theo cái Đạo vô hình mà trường cửu của đất trời.
