Sức mạnh lớn nhất của tự nhiên lại là những thứ vô thanh, vô hình. Đọc Đạo Đức Kinh Chương 14 để thấu hiểu trạng thái vô tướng và áp dụng nguyên lý ‘chấp cổ ngự kim’ – dùng cái gốc nguyên thủy để xử lý dòng đời vạn biến.
Toàn văn Chương 14:
“Thị chi bất kiến danh viết Di.
Thính chi bất văn danh viết Hi.
Bác chi bất đắc danh viết Vi.
Thử tam giả bất khả trí cật, cố hỗn nhi vi nhất.
Kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội.
Thằng thằng bất khả danh, phục quy ư vô vật.
Thị vị vô trạng chi trạng, vô vật chi tượng.
Thị vị hoảng hốt.
Nghênh chi bất kiến kỳ thủ, tùy chi bất kiến kỳ hậu.
Chấp cổ chi đạo dĩ ngự kim chi hữu.
Năng tri cổ thủy, thị vị Đạo kỷ.”
(Tạm dịch: Nhìn mà không thấy, gọi là Di (Mờ ảo/Không màu).
Nghe mà không thấy, gọi là Hi (Tĩnh lặng/Không tiếng).
Nắm mà không được, gọi là Vi (Nhỏ nhiệm/Không hình thể).
Ba điều đó không thể suy cứu rạch ròi đến tận cùng, cho nên hòa lẫn làm một.
Phía trên của nó không chói lọi, phía dưới của nó không tối tăm.
Nó miên man không dứt, không thể gọi tên, rồi lại trở về cõi không có vật chất.
Đó gọi là cái trạng thái không có trạng thái, cái hình tượng không có vật thể.
Đó gọi là sự thấp thoáng, mập mờ (hoảng hốt).
Đón nó không thấy đầu, theo nó không thấy đuôi.
Nắm giữ lấy cái Đạo từ ngàn xưa để điều khiển những sự việc hiện tại.
Biết được cội nguồn nguyên thủy, đó gọi là giềng mối của Đạo.)
Buổi sáng bước ra hè, có một luồng gió khẽ lướt qua mang theo hơi sương. Bạn căng mắt ra nhìn, chẳng thấy nó có màu gì. Bạn vểnh tai lên nghe, bản thân cơn gió chẳng phát ra tiếng động nào, nó chỉ làm xào xạc mấy tán lá nhãn mọc ven bờ ao. Bạn đưa tay ra định chộp lấy, những ngón tay gập lại vào khoảng không trống rỗng.
Không nhìn thấy. Không nghe thấy. Không cầm nắm được.
Nhưng nó có thật không? Thật hơn bất cứ thứ gì. Nó làm mát giọt mồ hôi trên trán người nông dân. Nó gom mây lại để làm mưa tưới tắm cho mùa màng. Sức mạnh vĩ đại nhất của đất trời, hóa ra lại là thứ chẳng có lấy một chút hình hài.
Lão Tử đã đứng đó, quan sát cái hơi thở vô hình ấy của vũ trụ mà viết nên Chương 14. Ông bóc tách từng lớp ảo ảnh mà con người tự trói buộc mình, để chỉ cho chúng ta thấy đâu mới là cốt lõi thực sự của cuộc sống.
Ông bắt đầu bằng ba cái giới hạn của giác quan: “Thị chi bất kiến danh viết Di. Thính chi bất văn danh viết Hi. Bác chi bất đắc danh viết Vi.”
Con người chúng ta khổ vì quá tin vào mắt, tai và tay của mình. Mắt thấy một người mặc áo xống lụa là, đi xe sang, ta gán ngay cho họ hai chữ “thành đạt”. Tai nghe những lời nịnh nọt đường mật, nghe những chức danh kêu rổn rảng, ta tưởng đó là sự tôn trọng. Tay nắm được một cọc tiền dày cộp, ta tưởng mình đã nắm được sự bình an.
Nhưng ngẫm cho kỹ đi. Sự bình an trong lồng ngực bạn lúc ngồi ăn bữa cơm canh cua cà pháo với gia đình, nó có màu gì? Tình thương tứa nước mắt của người mẹ thức trắng đêm quạt cho con ốm, nó phát ra tần số âm thanh nào? Lòng tốt của một người đi đường nán lại gạt hòn đá tảng nhọn hoắt sang một bên để người sau khỏi vấp, bạn có cân đo đong đếm cầm nắm được không?
Cái gốc rễ làm nên sự vững chãi của kiếp người, nó mờ ảo (Di), tĩnh lặng (Hi) và mỏng manh vô hình (Vi) như thế đấy.
Và vì nó mờ ảo vô hình, nên: “Thử tam giả bất khả trí cật, cố hỗn nhi vi nhất.”
Bạn không thể bóc tách nó ra để tính toán rạch ròi, cho nên nó quyện vào nhau thành một khối.
Y như nồi cá kho của mẹ ngày xưa. Trong đó có chút mặn của muối, chút ngọt của đường, chút cay của tiêu, và cả cái hơi nóng âm ỉ của củi lửa. Lúc gắp miếng cá lên ăn, mọi thứ đã tan chảy và hòa lẫn vào nhau thành một thứ hương vị hoàn hảo. Nếu bạn gắt gỏng đòi tách xem đâu là hạt muối, đâu là giọt mắm, nồi cá ấy vỡ vụn, chẳng còn ra vị gì nữa.
Cuộc sống gia đình, hay việc vận hành một tập thể cũng vậy. Nó là một khối hòa quyện vô hình của sự nhường nhịn, lòng thấu cảm và những cống hiến thầm lặng. Nhiều khi vợ chồng lục đục, lôi nhau ra phân định rạch ròi “tiền anh tiền tôi”, “ai đúng ai sai”, “ai đóng góp nhiều hơn”. Khi bắt đầu tính toán cắt vụn cái khối vô hình ấy ra, là lúc hạnh phúc nứt toác.
Rồi Lão Tử chỉ tiếp cái hình hài của vạn vật: “Kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội. Thằng thằng bất khả danh, phục quy ư vô vật.”
Bên trên không chói lòa, bên dưới không tăm tối. Nó cứ miên man, róc rách, chập chờn như có như không.
Nhìn lại thời đại bây giờ, ta thấy người ta khao khát cái sự “chói lòa” đến kiệt sức. Lên mạng, ai cũng phải khoe những chuyến du lịch xa xỉ, những chốn ăn chơi rực rỡ nhất (“kiểu”). Còn khi buồn, thì phải gào thét, trầm cảm, bi lụy tận cùng vứt bỏ tất cả (“muội”). Cái gì cũng phải giật gân, cực đoan.
Nhưng Đạo của tự nhiên thì trung tính. Sự bình yên thực sự nó cứ nhạt nhòa, đều đều, lặp đi lặp lại. Một cuộc hôn nhân vững bền không phải là ngày nào cũng mua hoa tặng quà lãng mạn như phim. Nó là một ngàn ngày như một: sáng thức dậy đi làm, tối về lầm lũi cùng nhau rửa bát, quét nhà, phơi quần áo. Nó “thằng thằng” miên man. Nó chẳng có tên gọi nào kêu to cả. Cứ bằng lòng với cái nhịp điệu bình phàm ấy, ta mới bám rễ được vào đất.
Khi đã hiểu vạn vật là một dòng chảy mờ ảo, ta đọc đến câu: “Nghênh chi bất kiến kỳ thủ, tùy chi bất kiến kỳ hậu.”
Chặn phía trước không thấy đầu, đuổi phía sau không thấy đuôi. Mọi thứ trên đời đều là vòng lặp nhân quả chằng chịt. Không có điểm khởi đầu tuyệt đối, cũng chẳng có kết thúc cuối cùng.
Làm nghề thiết kế máy móc, khi một hệ thống báo lỗi, đôi lúc tôi thấy anh em kỹ sư cãi nhau nảy lửa chỉ để tìm xem “đứa nào khơi mào ra cái lỗi này”. Tìm ra cái “đầu” để trút giận. Hoặc khi chưa làm, đã ngồi lo sốt vó: “Lỡ 10 năm nữa sản phẩm này hỏng thì sao?”. Lo tìm cái “đuôi” trong vô vọng.
Lão Tử mỉm cười bảo, tìm không thấy đâu. Thay vì hao tâm tổn trí lội ngược dòng tìm cớ đổ lỗi, hay nháo nhác chạy về tương lai để sợ hãi, cứ đứng ngay ở phút giây hiện tại đi. Nút thắt ở đâu, nhẹ nhàng gỡ ở đó. Nước chảy đến đâu, thả lỏng trôi theo đến đấy.
Và rồi, ông hạ một đòn bẩy cuối cùng, đúc kết lại thành một phương pháp quản trị cuộc đời cực kỳ sắc bén:
“Chấp cổ chi đạo dĩ ngự kim chi hữu. Năng tri cổ thủy, thị vị Đạo kỷ.”
Nắm lấy cái quy luật từ ngàn xưa, để điều khiển những sự việc rắc rối của ngày hôm nay. Nắm được cái cội nguồn ấy, là bạn đang cầm trong tay sợi dây cương của đất trời.
Thế giới thay đổi nhanh quá. Nào là trí tuệ nhân tạo, nào là công nghệ lõi, nào là những trào lưu kinh tế đảo lộn mỗi ngày. Những thứ hiện hữu của ngày nay (“kim chi hữu”) rắc rối muôn hình vạn trạng. Nếu bạn cứ chạy theo đuôi chúng, bạn sẽ ngợp.
Nhưng chiếc xe bò kéo tay thời cổ đại hay chiếc siêu xe điện hiện nay, suy cho cùng vẫn phải dựa trên nguyên lý ma sát của bánh xe và mặt đường. Định luật vật lý hàng ngàn năm trước đến nay vẫn y nguyên.
Xã hội con người cũng thế. Hôm qua người ta gửi thư tay, hôm nay người ta nhắn tin điện thoại. Nhưng nỗi khát khao được yêu thương, sự ghen tị, lòng tham, và nỗi sợ hãi sự chia lìa từ thời Lão Tử đến nay có khác nhau đi milimet nào đâu?
Khi đối mặt với sự nhiễu nhương của cuộc sống hiện đại, bị đồng tiền và áp lực xã hội xô đẩy, bạn đừng cố học thêm mưu mẹo khôn lỏi để đối phó. Hãy “chấp cổ chi đạo” – quay về bám chặt lấy những giá trị mộc mạc nhất từ thuở sơ khai: Sự lương thiện, tính khiêm nhường, lòng biết đủ.
Chỉ cần bạn giữ chặt cái gốc rễ vô hình ấy trong ngực trái, thì bao nhiêu bão táp ngoài kia, bao nhiêu mánh khóe của lòng người xô tới cũng chỉ như ngọn gió lướt qua rặng tre. Cây tre rỗng ruột, cứ uốn mình theo gió, gió qua rồi nó lại đứng thẳng vươn lên trời xanh.
Gió đêm ngoài hè thổi vào mang theo hơi lạnh. Tiếng côn trùng rỉ rả cất lên dưới nếp cỏ ẩm sương.
Chẳng có gì để nắm, cũng chẳng có gì bị tuột mất. Mọi thứ đang vận hành tĩnh lặng và trơn tru. Tôi khẽ vươn vai, gật đầu đón nhận cái tĩnh lặng ấy. Thở ra một hơi dài, rỗng rang và nhẹ nhõm. Thôi thì, cứ trả sự phức tạp của thế gian về lại cho thế gian. Tắt đèn, đi ngủ. Đời vậy là êm.
